Spór o Archipelag Spratly

Thai Linh Nguyen (*)
Warszawa 1997

I. ISTOTA I PRZYCZYNY

1. Archipelag Spratly i istota sporu.

Archipelag Spratly jest tak nazwany po ekspedycji kapitana brytyjskiego Richarda Spratly’a w roku 1840. Ma on wietnamską nazwę “Truong Sa” i chińską nazwę “ Nansha Quando”.

Położenie geograficzne: pomiędzy 4 i 1130’ szerokości geograficznej północnej i 10930’ i 11750’ długości geograficznej wschodniej, w centrum Morza Południowochińskiego. 

Archipelag Spratly obejmuje grupę mikroskopijnych wysepek, skał koralowych, raf i ławic, rozrzuconych na obszarze około 180.000 kilometrów kwadratowych. Większość z nich jest zatapiana przypływem morza, a poszczególne punkty odległe są od siebie dziesiątki, a niekiedy setki kilometrów. Ogólna powierzchnia wynurzona nad poziom morza wszystkich wysp, wysepek, skał, raf i ławic wynosi około 10 kilometrów kwadratowych.

Główna grupa wysp położona jest mniej więcej około 400 kilometrów na północny wschód od brzegów Borneo i Palwanu (Filipiny) i około 500 kilometrów od brzegu południowego Wietnamu, w odległości przeszło 1000 kilometrów od chińskiego wyspy Hajnanu i 1500 kilometrów od wyspy Tajwana.

Obejmuje ona ¹:

• 14 wysp:

1. Wyspa Thi Tu

nazwa wietnamska (W) : Dao Thi Tu; nazwa chińska (C): Czunge Dao; nazwa filipińska (F): Pasaga

113’ szer. geogr. północnej, 11417’ dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 18 m; powierzchnia (S): 32,6ha.

2. North East Cay W: Dao Song Tu Dong; C: Beizi Dao; F: Parola ; 1127’ szer. geogr. północnej, 11421’ dł. geogr.wschodniej, wynurzona nad poziom morza o wysokości 3m; S: 13,33ha

3. Nanshan Island W: Dao Vinh Vien; C: Mahuan Dao; F: Lawak; 1044’ szer. geogr. północnej, 11548’ dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 2m

4. Flat Island W: Dao Binh Nguyen; C: Feixin Dao; F: Patag; 1051’ szer. geogr. północnej, 11549’20” dł. geogr. wschodniej;
5. Loai Ta Island W: Dao Loai Ta; C: Nanyue Dao; F: Kota; 1041’ szer. geogr. północnej, 11425’ dł. geogr. wschodniej;

6. Lam Kiam Cay W: Bai Loai Ta; C: Yangxin Shazhou; F: Panata; 1043’ szer. geogr. północnej , 11431’ dł. geogr. wschodniej

7. West York Island W: Dao Ben Lac; C: Xiyue Dao; F: Likas; 115’ szer. geogr. północnej, 1151’ dł. geogr. wschodniej

8. Spratly Island W: Dao Truong Sa Lon; C: Nanwei Dao; F: Lagos; 838’ szer. geogr. północnej, 11155’ dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 2m; S: 13ha

9. South West Cay W: Dao Song Tu Tay; C: Nanzi Dao; F: Pugad; 1125’30’’ szer. geogr. północnej, 11420’ dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 5m; S: 13,28ha

10. Nam Yit Island W: Dao Nam Yet, C: Hongxiu Dao; F: Bigano; 1019’6” szer. geogr. północnej, 11421’30” dł.geogr.wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 18m; S: 3,77ha

11. Sand Cay W: Dao Son Ca; C: Dunqian Zhazhou; 1023’ szer. geogr. północnej, 11428’38” dł. geogr. wschodniej

12. Sin Cowe Island W: Dao Sinh Ton; C: Jinghong Dao; F: Purok; 952’30” szer. geogr. północnej, 11419’10”dł.geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 4m; S: 1,6ha

13.Amboyna Cay W: Dao An Bang; C: Anbo Shazhou; nazwa malejzyjna (M): Pulau Amboyna Kecil; 752’10” szer. geogr. północnej, 11254’42”dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 2m.

14. Itu Aba W: Dao Ba Binh; C: Taiping Dao; F: Ligaw; 1023’ szer. geogr. północnej, 11422’ d. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 4m; S: 43,2ha

• 5 skał koralowych mających ławice i mogą być nadane status wyspy w przyszłości:

1. Pearson Reef W: Dao Phan Vinh ( Hon Sap); C: Bisheng Dao; 858’ szer.geogr. północnej, 11341’30” dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 1m

2. Central Reef W: Dao Truong Sa Dong; C: Zhong Jiao; 855’ szer. geogr. północnej, 11221’ dł. geogr. wschodniej

3. West Reef W: Da Tay; C: Xijiao; 852’ szer. geogr. północnej, 11215’30” dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokoci 1m
4. Commodore Reef W: Da Cong Do; C: Zhixiang Jiao; F: Rizal; 822’ szer. geogr. północnej, 11510’ dł. geogr. wschodniej

5. Mariveles Reef W: Bai Ky Van, C: Nanhai Jiao; M: Terumbu Mantanani, 8szer. geogr. północnej, 11356’ dł. geogr. wschodniej; wynurzona nad poziom morza o wysokości 2m.

• pozostałe rafy, skały koralowe i ławice, w zależności od oceny można uważać archipelag Spratly za mający ponad 90 lub czy ponad 200 “wysp” ².

W “World Factbook” ( CIA, Stanów Zjednoczonych) o archipeladze Spratly czytamy ³:

GEOGRAFIA:

Całkowita powierzchnia: mniej niż 5 km2, …obejmuje około 100 wysepek, skał koralowych I raf rozrzuconych na morzu Południowochińskim…

Klimat: tropikalny

Ukształtowanie terenu: płaskie

Źródła naturalne: ryby, ptasim guano, potencje ropy naftowej i gaz naturalnych.

Środowisko: Przedmiot dla tajfunów

Notatka: Strategicznie położony blisko niektórych podstawowych linii żeglugowych w centrum morza Południowochińskiego; poważny hazard nawigacji.

LUDNOŚĆ: nie ma stałych mieszkańców, są instalacje wojskowe.

Archipelag Spratly jest znany od wieków wśród żeglarzy jako bardzo niebezpieczny ze względu na jego liczne rafy, skały, zdradliwe i zmienne prądy oraz inne hazardy dla nawigacji. Jego północne obszary są etykietowane na niemal wszystkich mapach jako “Dangerous Ground”, czyli “Niebezpieczny Obszar”. Do niego jednak roszczą sobie kraje położone w sąsiedzstwie, a więc Wietnam, Chiny, Tajwan, Filipiny i Malezja.

Obecnie Wietnam kontroluje 21 najważniejszych wysp (Spratly Island, South West Cay, Nam Yit Island, Sand Cay, Sin Cowe Island, Amboyna Cay, Sinh Ton Dong, Collins Reef, Len Dao, Pearson Reef, Alison Reef, Tennent Reef, Central Reef, West Reef, Barque Canada Reef, Discovery Great Reef, Cornwallis South Reef, Ladd Reef, East Reef, South Reef i Petley Reef ). Chiny sprawuje kontrolę nad 8 wyspami ( Fiery Cross Reef, Cuateron Reef, Gaven Reef, Johnson Reef, Kennan Reef, Subi Reef, Loai Ta South West Reef oraz Da Ba Dau). Filipiny - również 8 wysp ( Thi Tu Island, North East Cay, Nanshan Island, Flat Island, Loai Ta Island, Lam Kiam Cay, West York Island I Commodore Reef). Malezja - 3 wyspy (Mariveles Reef, Ardasier Reef, Swallow Reef). Tajwan kontroluje jedną największą wyspę Itu Aba⁴.

Wietnam, Chiny i Tajwan wysuną roszczenia co do wszystkich wysp archipelaga Spratly, a Filipiny i Malezja - co do wszystkich leżących na swoim szelfie kontynentalnym.

Dlaczego archipelag Spratly jest taki ważny? Otóż dlatego, iż pomimo mikroskopijnych rozmiarów wysp ma on niezwykle ważne znaczenie strategiczne i ekonomiczne, które jednocześnie stanowią przyczyny tegoż sporu.

2. Przyczyny strategiczne

Archipelag Spratly znajduje się, jak wyżej mowa, w centrum morza Południowochińskiego, czyli jedno z największych mórz w Azji i które ma ogromne znaczenie strategiczne.

“Tędy przebiegają główne, najbardziej ożywione morskie szlaki żeglugowe, łączące Ocean Spokojny z Indyjskim. Ruch żeglugowy pomiędzy wielkimi portami Hongkongiem i Singapurem przebiega (…) niedaleko Macolesfield i Spratly, gdzie rozmieszczone są wzmocnione garnizony morskie Filipin i Wietnamu jak też kuomintagowskie. Tędy biegną także główne szlaki morskie przez Cieśninę Malakka do Władywostoku, Pusanu, Jokohamy, Simonoseki, Hongkongu. W końcu lat 70. przez Cieśninę Malakka przepływało ponad 40 tysięcy okrętów rocznie. Tędy przechodzi 25% morskich transportów światowego wydobycia ropy naftowej. Nad tym akwenem przebiegają korytarze powietrzne głównych linii lotniczych, łączące stolice poszczególnych państw ASEAN i Azji Południowej pomiędzy sobą oraz z Japonią i Hongkongiem.” ⁵     

 

Istnieje także inna przyczyna dla której ten rejon jest taki ważny dla Chin, jak i dla innych państw leżących nad tym akwenem. Mianowicie to, co Chińczycy kontrolują na archipelagu Spratly miałoby duże znaczenie dla interesów morskich Stanów Zjednoczonych i państw azjatyckich. Stwierdzono, że część wysepek tego archipelagu nadaje się do tworzenia na nich stałych baz lotniczo-morskich, posterunków patrolowych i stacji obserwacyjnych. Bazy morskie z okrętami podwodnymi i żołnierzami mogą pozwolić Chinom na kontrolowanie i możliwe zabranianie flot handlowych którejkolwiek narodowości przechodzących przez morze Południowochińskie. “Chińskie mapy pokazują roszczenia do prawie całego morza Południowochińskiego. To nie tylko Japończycy powinni być zainteresowani tymi roszczeniami, lecz każdy naród, którego handel rusza się dzięki statkom płynącym przez ten rejon, łącznie, na przykład, Tajwan.” ⁶ 

Ten właśnie czynnik wyeksponowano w analizie Jana Rowińskiego. Uważa, że jeśli państwa w tym rejonie uznają archipelag Spratly i inne archipelagi morza Południowochińskiego⁷ za terytorium ChRL, oznaczałoby to przekształcenie morza Południowochińskie w “wewnętrzne jezioro chińskie”. Granica państwowa Chin przebiegałaby wtedy tak, że “pozwoliłaby marynarce wojennej i lotnictwu morskiemu na efektywną kontrolę leżących na tym akwenie wybrzeży Wietnamu, Malezji i Filipin, a także głównych szlaków żeglugi morskiej i zaopatrzenia surowcowego Korei Południowej, wyspy Tajwan i Japonii . Trudno się dziwić, że tego rodzaju perspektywa jest odrzucana przez wszystkie zainteresowane strony, z wyjątkiem, rzecz jasna, Pekinu”.⁸

3. Przyczyny ekonomiczne

Archipelag Spratly ma także istotne znaczenie ekonomiczne. Jest tradycyjnym i ważnym obszarem rybołówstwa dla państw w tym regionie, zwłaszcza dla Chin, Wietnamu i Filipin. Tu występują bogate produkty morza: ryby, trepangi, rekiny, tuńczyki, morele, morskie okonie itd. oraz bogata roślinność morska, wodorośle, mięczaki itp. Tu zbiera korale. Tu są również zasoby naturalnego nawozu ptasiego bardzo wysokiej jakości, czyli guana.

Niektóre wyspy tego archipelagu mogą stanowić dogodne miejsca dla turystyki. W 1991r. Malezja ogłosiła, że znajdująca się pod jej kontrolą wyspa Swallow Reef będzie przeznaczona dla zwiedzań turystycznych. Podobnie, Filipiny też wyradziły zamiar rozwijania turystyki na wyspie Thi Tu Island.⁹

Wreszcie, co najważniejsze, na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesątych odkryto na wodach przybrzeżnych wysp Spratly’a bogate zasoby ropy naftowej i gaz naturalnych. Niedawne badania też potwierdziły występowanie tutaj ogromnych bogactw naturalnych.

Chińskie sprawozdanie z 12.1989r. zgłaszało, że dno morskie wokół tego archipelagu może obejmować do 370 tysięcy tonów fosforu, 25 bilionów sześcienych metrów gaz naturalnych i 105 bilionów beczek ropy naftowej.¹⁰

Potencje ropy naftowej i gaz naturalnych przyczynią ten archipelag coraz bardziej atrakcyjny, gdyż wszystkie państwa w sąsiedzstwie potrzebują teraz nowych źródeł energii dla swojego rozwoju ekonomicznego, a poziom techniczny w regionie jest coraz wyższy, co pozwala na eksploatację na głębokich wodach przy niższym koszcie. “Koncesje na eksploatację na głębokich wodach Spratly’a i w sąsiedni już są udzielone: dla Kirkland i Alcorn ( przez Filipiny), dla Crestone (przez Chiny) oraz dla Sabah Shell ( przez Malezję). W grudniu 1994r. Occidental wiercił na wodach o głębokości 1280 metrów północno-wschodniego Palawanu, co jest rekordem dla Azji.”¹¹

II.  STRONY SPORU O ARCHIPELAG SPRATLY

1. Wietnam

Wietnam uważa archipelag Spratly za integralną część swego terytorium, sięgając do argumentów historycznych. Według “ Zbioru Map Wietnamu” ( Thien Nam Tu Chi Lo Do ), książki z XVII wieku wykonanej przez znanego geografa Wietnamskiego Do Ba, Wietnam dokonał efektywną okupację tego archipelagu co najmniej od XVII wieku, gdy jeszcze nie należał do żadnego państwa, czyli gdy jeszcze był ziemią niczyją (terra nullius). Wówczas, archipelag Spratly i archipelag Paracels ¹² były określane wspólnie jako Bai Cat Vang ( Brzeg Żołtego Piasku) i wpisane do okręgu Quang Ngai. Bai Cat Vang miał wtedy jeszcze inne nazwy, takie jak Dai Truong Sa, Van Ly Truong Sa, Truong Sa, Con Vang i inne.   

W książce “ O uśmierzaniu granic - zapiski różne” (Phu Bien Tap Luc) uczonego wietnamskiego Le Qui Don’a, autor opisywał te archipelagi ( pod nazwą Dai Truong Sa) oraz donosił o stworzeniu przez Panów Nguyen Stowarzyszenia Bac Hai do badania i eksploatacji zasobów Spratly’a, takich jak żółwie, trepangi, morswiny itd. Członkowie Stowarzyszenia pozostali na wyspach od 6 do 8 miesięcy rocznie.

Szereg innych dokumentów historycznych, m.in. “Kronika Dynastii” (Lich Trieu Hien Chuong Loai Chi z 1821r., napisana przez Phan Huy Chu - historyk Instytutu Historii Narodowej pod dynastią Nguyen), “Geografia Imperium Viet” ( Hoang Viet Dia Du Chi, z 1833r.), “Oficjalna Kronika Dai Nam” ( Dai Nam Thuc Luc Tien Bien i Chinh Bien, 1844-1848r.), potwierdził prace Stowarzyszenia Bac Hai. Te dokumenty opisywały ponad to regulamin wyboru członków Stowarzyszenia, zasady poboru podatków, wynagrodzenie i ulgi dla tych członków itd., które były określane przez władzy. Stowarzyszenie było utrzymywane i działało nieprzerwanie od czasu Panów Nguyen (1558-1786) do Dynastii Tay Son (1786-1802) i Dynastii Nguyen (1802-1845). Cesarz Gia Long (dynastii Nguyen) i następni cesarzy Minh Mang, Thieu Tri, Tu Duc zwracali szczególną uwagę do archipelagu Spratly i wzmocnili nad nim suwerenność swego państwa.¹³ Przez całe trzy wieki władzy feudalne Wietnamu sprawowały nieprzerwaną władzę suwerenną nad archipelagiem Spratly, eksploatowały ekonomicznie na tym archipelagu i pozostawały go pod swoją administracją, a nie spotkały żadnego sprzeciwu ze strony innych państw.

Jaseniew Vladimir i Stephanow Evginii w swojej książce “Granice chińskie: od tradycyjnego ekspansjonizmu do obecnego hegemonizmu”, po przedstawieniu faktów świadczących o nieustannie sprawowanie władzy suwerennej nad archipelagami Spratly i Paracels przez Państwo Wietnamskie, także podkreślali, iż “od dawna, wietnamskie władzy feudalne włączyły różne przybrzeżne wyspy jak i Hoang Sa i Truong Sa archipelagi do granicy terytorialnej Państwa Wietnamskiego” ¹⁴.

Po założeniu protektoratu w Wietnamie według Konwencji z 6 czerwca 1884r., Francja rządziła archipelag Spratly w imieniu Wietnamu. Chiny (i inne państwa) wtedy jeszcze “nie miały roszczenia do tych dalekich wysp, dlatego w okresie pro-kolonizacji Francja swobodnie się tutaj pokazała”.¹⁵

W roku 1927 Instytut Oceanografii Nha Trang polecił statku “De Lanessan” dokonanie inspekcji i badań oceanograficznych, geologicznych i biologicznych na Spratly.¹⁶

W 1930r. rząd francuski w Indochinach oficialnie polecił delegacji wywiesić flagę na wyspach Spratly’a. Delegacja pojechała statkiem “La Malicieuse”. Następnie, od 1930 do 1933r. jednostki wojskowe francuskie po kolei załęły główne wyspy tego archipelaga: wyspa Spratly (dnia 13.04.1930r.), Amboyna Cay (7.04.1933r.), Itu Aba (10.04.1933r.), grupa Hai Dao (10.04.1933r.), Loai Ta (11.04.1933r.) i Thi Tu ( 12.04.1933r.) wraz z maleńkimi wysepkami wokół wyżej wymienionych wysp. O okupacji tych wysp opublikowano komunikat Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji w “Oficjalnej Gazecie Republiki Francji” (Journal Officiel de la Republique Française) z dnia 26.07.1933r. oraz w “Oficjalnej Gazecie Indochin” (Journal Officiel de l’Indochine) z dnia 25 września 1933r.

Okupacja archipelagu Spratly przez Francję w 1930-1933r. nie spotkała “żadnego sprzeciwu od strony Filipin czy Chin, ani od strony Holandii, zając wtedy Brunei, ani od Ameryki. Wielka Brytania prosiła o wytłumaczenie i deklarowała, iż jest zadowolona z odpowiedź, które udzieliła jej Francja” ¹⁷

Komunikat Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Francji, opublikowano w “Journal Officiel de la Republique Francaise” dn. 26.07.1933r.:

“Ministerstwo Spraw Zagranicznych

w sprawie okupacji niektórych wyspach przez jednostki wojskowe francuskie

Rząd Francuski polecił jednostkom wojskowym okupację wysp i wysepek niżej wymienionych:

1.Wyspa Spratly, położona w 839’ szerokości geograficznej północnej i 11155’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 13.04.1930r.)

2. Wyspa Amboyna Cay, położona w 752’ szerokości geograficznej północnej i 11255’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 7.04.1933r.)

3. Wyspa Itu Aba, położona w 1022’ szerokości geograficznej północnej i 11421’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 10.04.1933r.)

4. Grupa Dwie-Wyspy, położona w 1129’ szerokości geograficznej północnej i 11421’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 10.04.1933r.)

5. Wyspa Loai Ta, położona w 1042’ szerokości geograficznej północnej i 11425’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 11.04.1933r.)

6. Wyspa Thi Tu, położona w 117’ szerokości geograficznej północnej i 11416’ długości geograficznej wschodniej, oraz wysepki do niej zależne.

( Posesja dokonana dnia 12.04.1933r.)

Wyspy i wysepki wyżej wymienione od tej chwili będą znajdować się pod władzą suwerenną Francji.”

Dnia 21 grudnia 1933r. gubernator Indochin J. Krautheimer wydał ustawę, która przyłączyła archipelag Spratly do prowincji Ba Ria.

W marcu 1939r. wojska japońskie zajęły archipelag Spratly. Archipelag ten został włączony (wraz z archipelagami Pratas i Paracels) do administracji władz portu Kaosiung na Tajwanie. Japończycy utworzyli bazę wojskową na wyspie Spratly, przekształcili wyspę Itu Aba w bazę łodzi podwodnych oraz rozmieścili posterunki na niektórych innych wyspach. W kwietniu 1939r. Paryż zaprotestował przeciwko akcji militarnej rządu japońskiego na archipelagu Spratly stwierdzając, że stanowi on część Annamu. Wojska japońskie jednak kontrolowały ten archipelag do końca II wojny światowej.

W 1946r. mała jednostka wojskowa francuska przyjechała na archipelag Spratly. Kilka miesięcy póżniej, w październiku 1946r. francuski statek wojenny pod nazwą “Chevreud” wpłynął do Spratly. Załoga statku “Chevreud” umieściła na wyspie Itu Aba kamienną tablicę, na której napisano:

France

Française

Ile Itu Aba

Astrolobe (10-4-33)

Chevreud (5-10-46)¹⁸

Ta tablica zapisywała francuską okupację archipelagu Spratlya w 1933r. i zatwierdziła odnowienie francuskich uprawnień w dniu 5 października 1946r. Chociaż Francuzi nie okupowali Itu Aba, umieszczenie tej kamiennej tablicy rzeczywiście wnioskowało własność Francji. Co więcej, wydarzenie to miało miejsce w czasie, gdy wyspa Itu Aba nie była jeszcze okupowana przez armię chińską.

W 1947r. Francja domagała się, aby wojska chińskie opuściły wyspy na Spratly, które bezprawnie zajłęły pod koniec 1946r. Rząd francuski wysyłał jednostki wojskowe do archipelagu w celu zastępowania chińczyków.

We wrześniu 1951r. w San Francisco odbyła się konferencja w sprawie Traktatu Pokojowego z Japonią. Artykule 2(f) tego Traktatu postanowił, że “Japonia zrzeka się wszelkich praw, tytułów i roszczeń dotyczących archipelagu Paracel i archipelagu Spratly”. Przewodniczący delegacji wietnamskiej, premier Tran Van Huu, podczas siódmiej sesji oficjalnie deklarował potwierdzenie suwerenności Wietnamu nad archipelagami Spratly i Paracels. “(…)Jak musimy szczerze skorzystać z wszelkiej okazji aby zniweczyć wszystkie zarodki sporu, deklarujemy nasze prawa nad archipelagami Spratly i Paracels, które od czasu niepamiętnego są częścią Wietnamu”.¹⁹ Żadne z 51 uczestniczących w tej konferencji państw nie składało sprzeciwu ani zastrzeżenia. 

W 1956r. po opusczeniu Indochin, Francja przekazała południe Wietmanu rządzie sajgonskiemu. Dnia 1.06.1956r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Południowego Wietnamu potwierdziło suwerenność swego kraju nad wyspami Spratly, odrzucając roszczenia do tych wysp ze strony Chin i Filipin. Rząd sajgonski wysyłał wojska do archipelagu Spratly, wybudował tablicę suwerenności na głównych wyspach, dokonał tutaj badań naukowych…

Dnia 13 lipca 1971r. Minister Spraw Zagranicznych Południowego Wietnamu oświadczył w Manili, że archipelag Spratly jest częścią terytorium Wietnamu od niepamiętnego czasu. Dwa dni później, tzn. 15 lipca 1971r., Ministerstwo Spraw Zagranicznych Południowego Wietnamu opublikowało komunikat stwierdzający władzę suwerenną nad wyspami Spratly i Paracels.


W sierpniu 1973r. Instytut Badań Rolnych pod Ministerstwem Rozwoju Rolnego Wietnamu Południowego organizował badania geologiczne na wyspie Nam Yit.

Dnia 06 września 1973 prezydent Wietnamu Południowego wydał ustawę, która ponownie stwierdziła, że archipelag Spratly jest podległy administracji prowincji Phuoc Tuy. W tym samym roku jednostki wojskowe Wietnamu Południowego zajłęły wyspy Nam Yit, Sin Cowe, Southwest Cay i Amboyna Cay.


W kwietniu i maju 1975r. jednostki wyzwoleńczej Wietnamu Południowego w trakcie ofensywy na Sajgonie zajęły większość głównych wysepek archipelagu Spratly kontrolowanych dotychczas przez reżim Wietnamu Południowego, w tym wyspy Spratly, Amboyna Cay, Southest Cay, Nam Yit, Pearson Reef, Sand Cay, Sin Cowe i inne.

W oświadczeniu Ministerstwa Spraw Zagranicznych Wietnamu z 27 września 1979r. Hanoi potwierdził, że suwerenność Wietnamu nad archipelagiem Spratly jest niekwestionowana i oparta na prawnych, historycznych i prawdziwych faktach. Temu oświadczeniu stowarzyszyła biała książka “Suwerenność Wietnamu nad archipelagami Hoang Sa i Truong Sa”, opublikowana jeden dzień póżniej, tzn. 28 września 1979r. 

W 1982 r. Wietnam utworzył powiat Truong Sa podlegający administracji prowincji Phu Khanh. W kwietniu 1983r. władze wietnamskie wzmocniły garnizon stacjonujący na wyspie Amboyna Cay, zwiększając go z 50 do 150 żołnierzy.

W lutym i marcu 1988r. doszło do potyczek morskich pomiędzy jednostkami marynarki wojennej Wietnamu i Chin na archipelagu Spratly. W wyniku zostały “ zatopione trzy jednostki wietnamskie, trzy osoby zginęły, 74 marynarzy wietnamskich uznano za zaginionych, 9 wzięto do niewoli. Strona chińska stwierdziła, że jeden z jej żołnierzy został ranny.” ²⁰ Chiny przyjłęły siłą 7 wysp i wysepek Fiery Cross reef, Cuarteron Reef, Gaven Reef, Johnson Reef, Kennan Reef, Subi Reef i Loai Ta South West Reef.

Dnia 7 maja 1988r. Minister Obrony SRW, generał Le Duc Anh dokonał inspekcji szeregu garnizonów na wyspach archipelagu Spratly. W ogłoszonym z tej okazji przemówieniu potwierdził suwerenność Wietnamu nad archipelagiem Spratly i Paracels i zdecydowanie ich obrony. W maju 1988r. inspekcji dokonali również przewodniczący Rady Państwa Wietnamu Nguyen Quyet’a i szef sztablu generalnego Wietnamskiej Armii Ludowej - generał Doan Khue. Spotkało to protest ze strony chińskiej. Wietnam odrzucił tę krytykę stwierdzając jednak, że nie podejmie polemiki, aby uniknąć nowych zadrażnień.

Od 17 marca do 11 maja 1988r. Wietnam czterokrotnie występował do ChRL z propozycją podjęcia rokowań w sprawie rozwiązania sporu wokół archipelagu Spratly. Chińczycy jednak odrzucili tę sugestię i odmówili wszelkiej dyskucji, gdyż I wiceminister Spraw Zagranicznych Wietnamu Dinh Nho Lien podjął ten temat w swojej niespodziewanej wizycie w Pekinie w kwietniu 1989r.

Dnia 17 kwietnia 1998r. członek komitetu Ministerstwa Polityki Wietnamu Pham The Duyet przewodniczył delegację dokonującą inspekcji na Spratly. Ta wizyta jest ważnym krokiem w celu potwierdzenia władzy suwerennej Wietnamu na tym archipelagu.

2. Chińska Republika Ludowa i Tajwan

Ze względu na to, iż postawa ChRL i Tajwanu jest analogiczna, podobnie jak i przytaczane argumenty, należy je omówić wspólnie jako argumentacja strony chińskiej.

Jak wyżej mowa, strona chińska opiera się swoje roszczenie na odkryciu i sprawowaniu władzy suwerennej na archipelagu Spratly. Istnieją jednak niejasności i niezgodności co do czasu odkrycia, jak i miejsca odkrytego w dokumentach przedstawionych przez chińczyków i w pracach rożnych autorów.

Chińczycy stwierdzą, że archipelag Spratly odkryli w okresie rządów dynastii Han ( 206r.p.n.e. - 220r. n.e.)²¹. Nie przytaczają jednak na to praktycznie żadnych dowodów. Autorzy chińscy Chiu Hungdah i Park Choon-Ho się zgodzą, że archipelag ten został odkryty po raz pierwszy przez wyprawę Kubilaj Chana w 1292r. w okresie dynastii Yuan (1280 - 1368 n.e.)²². Kierując ku brzegom Jawy przepłynął koło “Ch’I-chou Yang” (Ocean Siedmiu Wysp) i “Wan-li Shih-tang” (Skaliste Rafy Rozciągające się na Dziesiątki Tysiące Li). Według autorów “Wan-li Shih-tang” prawdopodobnie odnosi się do dzisiejszego Spratly. Inny chiński autor Chen Hurng-Yu jest natomiast zdaniem, iż wyspy odkryte przez tę wyprawę były to w rzeczywistości archipelag Paracel ²³. Archipelag Spratly był opisywany po raz pierwszy w 1730r. w chińskiej książce napisanej przez Chen Hun-Ching pod nazwą “Chen-li Shih-tang” (Skaliste Rafy Rozciągające się na Tysiące Li ). Wysunięto tutaj pytanie: czy “Wan-li Shih-tang” i “Chen-li Shih-tang” odnoszą się do jednego czy do dwóch różnych miejsc? Samuels Marwyn S. wyraża opinię, że “Wan-li Shih-tang” i “Chen-li Shih-tang” są to różne miejsca i prawdopodobnie “Chen-li Shih-tang” odnosi się do archipelaga Spratly ²⁴. Argumentacja Chena w związku z tym wydaje się bardziej rzetelna.

Gdybyśmy uważali argumentację Chena za wiarygodną i rok 1730 za rok odkrycia archipelagu Spratly, mielibyśmy dalsze trudności w ustaleniu czy odkrycie było dokonane przez osoby prywatne czy też przez państwo (np. przez marynarki wojskowej państwa), gdyż w książce nie było o tym mowa.

Według Jana Rowińskiego, najwcześniejsza informacja ze źródeł obcych dotycząca obecności chińczyków w tym regionie pochodzi od jednostek floty brytyjckiej, które w 1867r. zarejestrowały obecność chińskich rybaków na wyspie Itu Aba.

Jak widzimy, dokumenty historyczne strony chińskiej “są rzadkie, niezupełne, i nie prowadzą dowodu zwyczajnej okupacji, efektywnej administracji lub dowodu stwierdzenia nadzoru suwerennego”²⁵. Kuan-Minh Sun twierdzi : “Wydaje się, w każdym razie, że żaden dowód wskazuje na to, iż Chiny stacjonowały jakiekolwiek oddziały wojskowe, lub założyły jakąkolwiek organizację administracyjną na Spratly między 1730 i 1946r., lub nawet że wysyłały jakiekolwiek regularne jednostki marynarki wojennej do patrolowania tego obszaru”²⁶.

Argumentacja chińska jest dalej osłabiona przez chiński oficjalny rządowy report opublikowany w 1928r. z okazji inspekcji archipelagu Paracels, który ogłosił że archipelag ten “stanowi najbardziej na południe wysunięty punkt Chin”²⁷, a zupełnie nie wspomni o archipelagu Spratly.

O argumentach historycznych strony chińskiej i Wietnamu, francuski profesor Yves Lacoste uważa, że “w każdym razie, argumenty Wietnamu są mocniejsze”²⁸, co jest słuszne według mojego uznania.

Po II wojnie światowej Japończycy wycofali się z wysp Spratlya. 1 grudnia 1947r. ChRL formalnie włączyła cztery archipelagi na Morzu Południowochińskim (w tym również Spratly) do prowincji Kuangtung. W tym samym czasie , ogłoszono że aktualna administracja tych archipelagów będzie znajdować się tymczasowo pod dowództwem chińskiej marynarki wojennej ²⁹.

Dnia 12 grudnia 1947r. na Itu Aba, gdzie znajdowała się japońska baza łodzi podwodnych w czasie II wojny światowej, utworzono posterunek wojskowy Republiki Chińskiej. Według źródeł tajwanskich od grudnia 1949r. przebywał tam stały garnizon wojsk kuomintangowskich³⁰.

Jak wyżej mowa, w Konferencji Pokojowej z Japonią w San Francisco z 1951r. Wietnam oficjalnie deklarował swoją suwerenność nad Spratly i Paracels. ChRL i Tajwan były nieobecne w tej konferencji, w związku z tym uważają, że “taki traktat jest całkowicie bezprawny i dlatego nieważny”.

Aby analizować bliżej Traktat Pokojowy z Japonią z 1951r., musimy wycofać się trochę do czasu wcześniejszego, mianowicie do Deklaracji Kajirowskiej z 26 listopada 1943r. i Deklaracji Poczdamskiej z 26 lipca 1945r.

W listopadzie 1943r. prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin Delano Roosevelt, premier Wielkiej Brytanii Winston Leonard Spencer Churchill i generalissimus Chin Tsiang Kiai-Che ³¹ potajemnie spotkali się w Kairo (Egipt) i wspólnie podpisali deklarację, w której postanowiono:

“Przedmiotem tych państw ³² jest odejmowanie Japonii praw co do wszystkich wysp na Oceanie Pokojowym, które ten kraj przemocem zajłął lub okupował od początku I wojny światowej, i wszystkie terytoria, które Japonia zabrała siłą od chińczyków tj. Manchuria, Tajwan (Formosa) i Pescadores, muszą być zwrócone do Chin. Japonia musi być oddalona od innych terytoriów, które zajłęła przemocem i pożądliwością”³³.

Półtora roku później, prezydent Stanów Zjednoczonych, premier Wielkiej Brytanii i generalissimus Chin spotkali się ponownie w Poczdamie. Dnia 26 lipca 1945r. podpisali deklarację postanowiącą, iż “wszystkie postanowienia Deklaracji Kajrowskiej muszą być wykonane”³⁴.

Z powyższego wynika, że Deklaracja Kajrowska jest dokumentem międzynarodowym, który tworzy zobowiązania prawnomiędzynarodowe, a nie tylko zwykłą deklaracją o charakterze oświadczenia. 

Deklaracja Kajrowska z 1943r. i Deklaracja Poczdamska z 1945r. całkowicie nie mówią o zwrocie Chinom archipelagi Spratly i Paracels, które Japonia zajłęła przemocem w początku II wojny światowej. Znaczy to, że przywódcy trzech mocarstw nie uważali Spratly i Paracels za części terytorium Chin.

Dnia 4 grudnia 1950r. Chou En-lai (wtedy był ministrem spraw zagranicznych Chin) w oświadczeniu dotyczącym traktatu pokojowego z Japonią wypowiedział: “ Deklaracja Kajrowska, Konwencja Yalta, Deklaracja Poczdamska (…) międzynarodowe dokumenty podpisane przez rząd Stanów Zjednoczonych są zasadniczymi podstawami dla traktatu pokojowego z Japonią.”³⁵

Innymi słowa, Traktat Pokojowy z Japonią z 1951r. w San Francisco jest międzynarodowym dokumentem wykonującym Deklarację Kajrowską i dlatego ma takie same skutki jak Deklaracja Kajrowska.

Jeśli strona chińska uważa Traktat z 1951r. w San Francisco za “bezprawny i dlatego nieważny”, to takie oświadczenie samo jest sprzeczne z oświadczeniem z dnia 4 grudnia 1950r. Poza tym, z punktu widzenia prawa międzynarodowego, umowa międzynarodowa jest nieważna jeżeli: 1) jest zawarta dla celów niemoralnych ³⁶; 2) jest sprzeczna z bezwzględnie obowiązującą normą powszechnego prawa międzynarodowego (ius congens); 3) jest zawarta w wyniku groźby lub użycia siły z pogwałceniem zasad prawa międzynarodowego wyrażonych w Karcie Narodów Zjednoczonych; 4) narusza prawo wewnętrzne kontrahentów dotyczące zawierania umów³⁷. Traktat Pokojowy z Japonią z 1951r. w San Francisco nie spełnia żadnej z wyżej wymienionych przesłanek i dlatego bez wątpliwości jest ważny według prawa międzynarodowego. Strona chińska może najwyżej uważać ten traktat za bezskuteczny w stosunku do siebie ze względu na to, że go nie podpisała.

Dnia 28 kwietnia 1952r. ChRL i Japonia podpisały dwustronny traktat pokojowy. Artykuł 2 tego traktatu postanowi: “Strony przyznają że według art.2 Traktatu Pokojowego z Japonią podpisanego dnia 8 września 1951r. w San Fransisco, Stanach Zjednoczonych, Japonia zrzekała się wszelkich praw, tytułów i roszczeń dotyczących Tajwanu (Formosa) i Pescadores, jak i archipelag Paracels i archipelag Spratly.” W oświadczeniu dnia 5 maja 1952r. w sprawie tego dwustronnego traktatu Chou En-lai nie wspomniał nic o Spratly i Paracels ³⁸.

Interpretacje artykułu 2 traktatu pokojowego chińsko-japońskiego są niezgodne i budzą różne wątpliwości. Jedni uważają, że ponieważ Tajwan i Pescadores są częściami terytorium Chin, które Japonia musi chińczykom zwrócić, to przez umieszczenie “archipelag Paracels i archipelag Spratly” w tym samym artykule, strony “pośrednio” uważały je za część terytorium Chin. Inni są zdaniem, że w tym artykule jest tylko mowa o zrzekaniu się przez Japonią wszelkich praw, tytułów i roszczeń dotyczących Spratly i Paracels. Nie mówi natomiast o zwrocie Chinom tych archipelagów.

Od 1 czerwca do 24 września 1956r. trzy różne jednostki wojskowe Republiki Chińskiej zostały wysyłane do archipelagu Spratly. Najwcześniejsza z tych przyjechała do North Danger w 5 czerwca. Po wykonaniu inspekcji na wyspie Itu Aba, odjechała dnia 14 czerwca do Tajwanu. Druga jednostka opuściła Tajwan dnia 29 czerwca i wywiesiła flagę Republiki Chińskiej na Itu Aba w dniu 11 lipca. Trzecia misja została wysyłana do Itu Aba w 24 września.³⁹

Władze kuomintangowskie przystąpiły do intensywnej rozbudowy swej bazy morskiej na Itu Aba na początku lat 70-tych. Według J. Rowińskiego, zwiększono stacjonujący tam garnizon początkowo do 300, a następnie do 500 ludzi, wody przybrzeżne zamknięto dla obcych jednostek. “Rozwinięto na znaczną skalę budowę infrastruktury wojskowej, przerzucono na wyspę ciężką artylerię”.⁴⁰

Również według niego, “do stycznia 1974r. ChRL praktycznie nie miała możliwości wpływanie na sytuacjach w regionie archipelagu Spratly, nie mówiąc już o sprawowaniu nad nim kontroli”⁴¹.

W marcu 1988r., jak wyżej mowa, doszło do poczytek morskich pomiędzy jednostkami marynarki wojennej Wietnamu i Chin na archipelagu Spratly, w rezultacie czegoś Chiny  zajęły 7 wysp. ChRL była jedynym państwem zgłaszającym roszczenia co do całego archipelagu Spratly które do 1988r. praktycznie nie kontrolowało żadnej z jego wysepek.

Ogólnochińskie Zgromadzenie Przedstawicieli Ludowych ChRL w kwietniu 1988r. zatwierdziło decyzję rządu z sierpnia 1987r. zgodnie z czym archipelagi na Morzu Południowochińskim (z spornymi Spratly i Paracels włącznie) znalazły się pod administracją prowincji Hainan.⁴²

3.Filipiny

Jedno z najsłabszych roszczeń pochodzi od strony filipińskiej. Filipiny mają pretensje do około 60 wysepek, raf i ławic archipelagu Spratly⁴³. Pierwsze filipińskie roszczenie wysunął filipińczyk, handlowiec i prawnik Tomas Cloma. W 1947r. ogłosił o odkrycie grupy wysp i wysepek znajdującej się 300 mil na zachodzie wyspy Palawan.

Jednak dopiero w 1956 roku Tomas Cloma dalej kontynuował „odkrycie” tego obszaru. Dnia 15 marca 1956r. Filemon Cloma, jego brat, wraz z 40 marynarzami filipińskiego obywatelstwa pojechali do tych wysepek w celu dokonania formalnego zawłaszczenia. Wywiesili flag Filipin na niektórych wyspach, wśród których było Itu Aba.⁴⁴ 11 maja 1956r. proklamowali na zajętych przez siebie wysepkach “Kalayaan” (Ziemia Wolności )⁴⁵. Sam Tomas Cloma deklarował się jako Przewodniczący Rady Najwyższej Państwa Ziemii Wolności. Ta deklaracja ożywiła międzynarodowe zainteresowanie dla Spratly i protesty ze strony innych państw⁴⁶.

Dnia 15 maja 1956r., po zawiadomieniu filipińską i światową prasę, T.Cloma wysyłał pismo do wówczasowego wice-prezydent i ministra spraw zagranicznych Carlos P. Garcia informujące, że on wraz z innymi obywatelami filipińskimi okupowali w ich własnym imieniu obszar o powierzchni 64.976 mil kwadratowych na zachodzie Palawan, który znajduje się poza filipińskimi wodami i nie pod jurysdykcją żadnego państwa. Podkreślił także, iż jego roszczenie było oparte na prawie odkrycia i (lub) okupacji oraz dołączył do swojego pisma mapę tego obszaru. Mimo całkowitego przenazwania wszystkich wysp, mapa niewątpliwie pokazywała, że Kalayaan obejmował większość wysp archipelagu Spratly, w tym między innymi wyspy Spratly, Itu Aba, Nam Yit, Thi Tu, a także ważne rafy i skały koralowe takie jak North Danger Reef, Mariveles Reef, Invertigation Shoal i inne⁴⁷.

Drugie pismo do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Filipin wysyłał T.Cloma w dniu 21 maja 1956r. wraz z listą wysp “Ziemii Wolności”. Napisał on:

“Roszczenie było wysunięte przez obywateli Filipin, a nie w imieniu rządu filipińskiego, ponieważ nie mamy prawa do tego. W każdym razie, powyższe będzie mieć konsekwencję, że to terytorium stanie się częścią Filipin. Z tego powodu, mamy nadzieję i prosimy rząd filipiński, aby popierać i ochronić nasze roszczenie oraz nie prezentować drugiego roszczenia w Narodach Zjednoczonych, może to bowiem zachęcać przeciwstawienie się z strony innych państw.”⁴⁸

Dnia 6 lipca 1956r. T.Cloma oficjalnie proklamował rząd “Ziemii Wolności” i wysyłał trzecie pismo do ministra spraw zagranicznych Filipin, zwracając się o protektorat ze strony rządu w Manili.

Rząd Filipin zajął wtedy dość niezdecydowane stanowisko. W odpowiedzi dla T. Clomy minister spraw zagraniczny napisał:

“Ministerstwo Spraw Zagranicznych uważa, że wyspy, rafy, skały koralowe i ławice znajdujące się w obszarze, który nazwał Pan “Ziemią Wolności”, oprócz grupy Siedmiu Wysp znanej międzynarodowo jako Spratly, jest ziemią niczyją, (…) wszystkie (wyspy) są nieokupowane i niezamieszkane; innymi słowa oznacza to, iż każdy obywatel Filipin ma prawo do swobodnej eksploatacji ekonomicznej i osiedlenia się , jak również obywatele innych państw, dopóki wyłączna suwerenność któregokolwiek państwa na tychże wyspach nie zostanie ustalona zgodnie z zasadami ochronionymi przez prawa międzynarodowego lub uznanymi przez państwa.

Jeśli chodzi o grupę Siedmiu Wysp, nazwaną międzynarodowo “Spratly”, rząd Filipin uznaje, iż te wyspy pod nadzorem de facto państw sprzymierzonych wygrających II wojnę światową według Traktatu Pokojowego podpisanego w San Francisco dnia 8 września 1951r., w którym Japonia zrzekała się wszelkich praw, tytułów i roszczeń do archipelagów Spratly i Paracels, a do tej pory państwa sprzymierzone jeszcze nie mają uzgodnienia co do tych archipelagów. Z powyższego wynika, że dopóki grupa tych wysp jest w takim stanie, wszyscy obywatele lub urzędnicy państw sprzymierzonych mają prawo do eksploatacji ekonomicznej i osedlenia się na zasadzie równości.

Filipiny są jednym z państw sprzymierzonych, które wygrali Japonią w II wojnie światowej i jednocześnie jest państwem podpisującym wyżej wymieniony Traktat Pokojowy z Japonią”⁴⁹.

Innymi słowa, rząd Filipin uważał, że obywatele filipińscy mają prawo (na zasadzie równości z obywatelami innych państw sprzymierzonych) do eksploatacji ekonomicznej i osiedlenia się na archipelagu Spratly.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych Filipin dodało również, iż ze względu na położenie geograficzne wysp “Ziemii Wolności”, które leżą blisko zachodniej granicy Filipin, ich stosunki historyczne i geologiczne do archipelagu Filipin, ich ogromne znaczenie strategiczne dla bezpieczeństwa tego kraju, oraz znaczne potencje ekonomiczne (rybołówstwo, owoce morza, fosfory itd.), “rząd Filipin na pewno nie lekceważy eksploatacji ekonomicznej i osiedlenia się obywateli Filipin na tej grupy wyspach, dopóki postępują dla legalnych celów”. 

Poza tym, w konferencji prasowej w Manili w dniu 19 maja 1956r. minister spraw zagranicznych Filipin stwierdził, że grupa wysp na Morzu Południowochińskim, z wyspą Itu Aba i Spratly włącznie, powinna się należeć do Filipin, ponieważ znajduje się bliżej nich, niż jakiegokolwiek innego kraju.

Takie oświadczenie ministra spraw zagranicznych Filipin budziło mocną reakcję i protesty ze strony innych państw. Pod koniec maja i na początku czerwca 1956r., posypały się ostre protesty Sajgonu i Tajpei. Pekin zgłosił swój protest przez “New China News Agency” i stwierdził, że roszczenia T.Clomy na podstawie “odkrycia” były bezsensowne. Jednocześnie, Tajwan zamierzał wysyłać jednostkę swojej marynarki wojennej do Spratly. Manila natychmiast zawiadomił Wietnamie i Tajwanie, że Filipiny jeszcze nie zgłosiły oficjalnych roszczeń o ten obszar. Ambasador Filipin w Tajpei Narciso Ramos poinformował rządowi tajwańskim, że Tajwan nie powinien być niepokojony o sytuację. Republika Chińska była jednak niepokojona i dnia 1 czerwca jej jednostka marynarki wojennej pojechała do Spratly.⁵⁰

W tym czasie, T.Cloma w dniu 8 czerwca 1956r. wysyłał drugą delegację na Spratly. Na wyspie Itu Aba, marynarzy Clomy zauważyli, że tajwańczycy wysunęli kamienne znaki, które zostawili podczas pierwszej ekspedycji i wymienili je chińskimi znakami.

Pierwsza potyczka pomiędzy grupą Clomy i tajwańczykami miała miejsce w dniu 1 października 1956r. w North Danger Shoal. Patrol tajwański pobrał wszystkie broni, mapy i dokumenty na statku T.Clomy. Sam brat Clomy także był zmuszony do oddania broni tajwańczykom. W tę sprawę rząd filipiński zupełnie nie interweniował.

Wietnam wysyłał również patrol do archipelagu Spratly w sierpniu 1956r. w odpowiedzi na “wydarzenie Clomy”.

W okresie 1970-1971r. jednostki piechoty morskiej Filipin na polecenie prezydenta F. Marcosa zajęły niektóre wyspy archipelagu Spratly, m.in. Thi Tu (80 km na północy Itu Aba), Nanszan (ok. 170 km na północno-wschodnie Itu Aba), Scarboro i South Rock. Filipińczycy utworzyli posterunki na szeregu drobnych wysepek i raf w północno-wschosniej części archipelagu⁵¹. Ponowna próba zajęcia wyspy Itu Aba w 1971r. zakończyła się niepowodzeniem. Oddziały filipińskie zostały ostrzelane przez garnizon tajwański⁵². Rząd filipiński protestował stwierdzając, że: a) Filipiny mają tytuł prawny do Spratly jako konsekwencje okupacji T.Clomy, b) Chiny okupował niektóre wyspy będące de facto pod nadzorem państw sprzymierzonych bez zgody tych państw, c) grupa wysp archipelagu Spratly leży pomiędzy wodami archipelagowymi tworzonymi przez Filipiny⁵³. Wraz z protestem Filipiny zwiększyły swoje garnizony na wspomnianych wyspach do 1000 osób. Według Jana Rowińskiego, na wyspie Thi Tu zbudowano lotnisko polowe, a na zajętych wyspach działała administracja filipińska, m.in. przedstawicielstwo Państwowego Towarzystwa Rybackiego oraz stacja metrologiczna. Zapowiedziano wprowadzenie regularnej komunikacji lotniczej pomiędzy wysepkami a stolicą kraju, rozpoczęto także prace geologiczne i przygotowanie warunków do eksploatacji złóż ropy.

W 1974r. Tomas Cloma przekazał “własność” Ziemii Wolności Republice Filipińskiej. Do tego czasu Filipiny kontrolowały cztery wysepki archipelagu Spratly.⁵⁴

Wiosną 1978r. Filipińczycy już ustanowili garnizony na siedmiu wyspach Spratly. 11 czerwca tego roku prezydent F. Marcos przyłączył te wyspy do terytorium Filipin rozporządzeniem nr. 1596⁵⁵, które stwierdziło, że “te obszary prawnie nie należały do żadnego państwa czy narodu, w wyniku efektywnej okupacji i kontroli zgodnie z prawem międzynarodowym, muszą one teraz należeć do Filipin i znajdować się pod jego suwerennością.” Dwustumilowa strefa ekonomiczna była także stworzona⁵⁶.

W końcu 1978r. Filipińczycy zakończyli przygotowania do wydobycia ropy naftowej. W styczniu 1979r. rozpoczęto eksploatację ropy z dna morskiego przez Państwowe Towarzystwo Naftowe Filipin z współpracą koncernów naftowych Stanów Zjednoczonych i Szwecji, co budziło ostre protesty ze strony innych państw.

Na konferencji prasowej w 14 września 1979r. prezydent F.Marcos robił rzecz jasno, że Filipiny raczej kontynuują swoje roszczenia do siedmiu wysp będących pod ich kontrolą, a nie do archipelagu Spratly jako całość. Na tej konferencji powtórzył, iż to siedem wysp było nieokupowanymi, nieznanymi i niezamieszkanymi wyspami, które nie były nawet etykietowane na mapach przed II wojny światowej, a Filipiny okupowały je jako nowe terytorium (terra nullius).

Słabością argumentacji Filipin jest to, że wegług jego teorii, po zrzekaniu się praw, roszczeń i tytułów do Spratly przez Japonią, ten archipelag stałby się terra nullius przedmiotem okupacji dla jakiegokolwiek państwa. Tymczasem, żadne z państw stronnych Traktatu Pokojowego z 1951r. w San Francisco nie popierało tej teorii, a sprzymierzony “nadzór” po prostu nie istniał. 

4. Malezja

Malezja była ostatnim państwem w regionie, które zgłosiło roszczenia do wysepek położonych najbardziej na południe w archipelagu Spratly, w pobliżu swoich wybrzeży. W 1978r. Malezja wysunęła roszczenia wobec wysepek Amboyna Cay, Mariveles Reef i Commodore Reef, które są oparte na postanowieniach prawa międzynarodowego o szelfie kontynentalnym, mianowicie Konwencja Genewska z 1958r. o szelfie kontynentalnym oraz później - Konwencja z Montego Baya z 1982r. “Nowe Prawo Morza”. Ministerstwo Spraw Zagranicznych tego kraju opublikowało oficjalne mapy, na których pewne wyspy archipelagu Spratly oznaczone są jako terytorium malezyjskie, a w 1979r. - mapę szelfa kontynentalnego, na której atol James Schoal znajdował się wewnątrz granic Malezji.

We wrześniu 1983r. Malezja zgłosiła oficjalnie, iż władze tego kraju zdecydowały się zająć wąski, koralowy atol James Schoal oraz Swallow, Ardasier i Mariveles Reef. Stwierdziła, że wyspy te leżą w tzw. morskiej strefie ekonomicznej Malezji.⁵⁷ Malezja jednak nie opublikowała jeszcze mapy pokazującej delimitacje tej strefy.

Jak mowa wyżej, roszczenia malezyjskie oparte są na prawie międzynarodowym o szelfie kontynentalnym. Artykuł 76 Konwencji z Montego Baya z 1982r. stanowi, że “szelf kontynentalny obejmuje dno morskie i jego podziemie, które rozciąga poza morzem terytorialnym aż do zewnętrza wybrzeża kontynentu, albo do 200 mil morskich od linii podstawowej”. Nie ma tu jednak mowy o ani nie odnosi się do wysp, skali lub innych przeszkód na szelfie kontynentalnym, które są wynurzone nad poziom morza. Dlatego argumentacje prawne Malezji są słabe i pozostawiają pod znakiem zapytania. Poza tym, roszczenia Malezji o suwerenność nie ma żadnej podstawy historycznej oprócz niedawnej “efektywnej kontroli” na trzech wyspach na południu Spratly od 1983-1986r⁵⁸ (Mariveles Reef, Ardasier Reef, Swallow Reef).

----------

* absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.

1 Vu Hong Lam, “Tinh hinh chiem cu tren quan dao Truong Sa”, Mainz 1997

2 Dla prostoty w dalszej części mojego opracowania słowo “wyspa” będzie odnosić się do wszystkich wyżej wymienionych instytucji.

3 R. Beller; “Analyzing the relationship between international law and international politics in China’s and Vietnam’s territorial dispute over the Spratly Island”, Texas International Law Journal, vol.29 nr.1 winter 1994 str.295.  

4 Vu Hong Lam, op.cit.

5 Rowiński Jan, “Morze Południowochińskie - region potencjalnego konfliktu w Azji”, Warszawa 1990, str.28

6 Smith Edmond D., “China’s aspirations in the Spratly Islands”, Contemporary Southeast Asia vol.16 nr.3 December 1994, str.276

7 Są to archipelagi Paracel, Pratas i Maccelesfield.

8 Rowiński Jan, op. cit., str 29-30

9 Valencia Mark J., “ Spratly solution still at sea”, Pacific Review vol.6 1993r. nr.2, str.155-170

10 Garver John W., “China’s push through the South China Sea: the interaction of bureaucratic and national interests”, The China Quarterly December 1992 nr 132, str. 999-1028  

11 Valencia Mark J., “China and the South China Sea disputes. Conflict claims and potential solutions in the South China Sea”, London Oxford University Press 1995, str. 11.

12 Archipelag Paracels leży na północy archipelaga Spratly’a, pomiędzy 1516’ i 178’ szerokości geograficznej północnej i 11111’ i 11254’ długości geograficznej wschodniej. O niego toczy się również spór pomiędzy Wietnamem i Chinami.

13 “Cac Quan Dao Hoang Sa, Truong Sa va Luat Phap Quoc Te”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Socjalistycznej Republiki Wietnamu, Hanoi 1988

14 Jaseniev Vladimir, Stephanov Evghenii; “The Chinese Fronties: From Traditional Expansionism to Present Hegemonism”, Moskwa 1982.   

15 Chemillier - Gendreau Monique, “ La souverainete sur les archipel Paracels et Spratleys”, Paris 1996

16 Lang Ho, “Hoang sa va Truong Sa, lanh tho Viet Nam”, Su Dia nr. 29 (Dac khao ve Truong sa va Hoang Sa), Saigon 1975.    

17 Beauvois Marcel, “Les archipels Paracels et Spratley”, Vietnam Press nr.7574, dnia 27 Listopada 1971r.

18 Samuels Marwyn S., “Contest for the South China Sea”, New York 1982, str.76

19 Oryginał po angielsku: “As we must frankly make use of any oppoturnity to stifle the germs of discond, we declare our rights over the Spratly and Paracels islands which from the time immemoral have been part of Vietnam.”

20 Rowiński Jan, op.cit str.73

21 Lee G. Cordner, “The Spratly Island dispute and the Law of the Sea”, Ocean Development and International Law, Washington D.C., vol.25 (1994r.). str. 62

22 Chiu Hungdah / Park Choon-Ho, “Legal status of the Paracel and Spratly Islands”, Ocean Development and International Law Journal, vol.3 (1975r.) nr.1, str.10

23 Kuang-Minh Sun, “Dawn in the South China Sea? A Relocation of the Spratly Islands in an Everlasting Legal Storm”. South African Yearbook of International Law, University of South Africa, vol.16 (1990/91r.), str.40.  

24 Samuels Marwyn S., op.cit., str.36

25 Lee G. Cordner, op.cit.

26 Kuan-Minh Sun, op.cit.

27 Samuels Marwyn S., op. cit.

28 Lacoste Yves, “Mer de Chine ou Mer de l’Asie du Sud-Est”, Herodote, Paris 1981, str.8-13

29 Samuels Marwyn S., op. cit.

30 Jan Rowiński, op.cit.

31 Jiang Jieshi

32 tzn. Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Chiny

33 “ The foreign relation of the United States - diplomatic papers: the conferences at Cairo and Tehran, 1943”, Washington D.C. 1961, str 448-449

34 Raymond Dennet/ Robert K. Turner, “Documents on American Foreign Relations”, Princeton University Press 1948, vol.VIII, str.106

35 Całość oświadczenia z dnia 4 grudnia 1950r. jest opublikowana w “ Chou En-lai statement on the Peace Treaty with Japan”, People’s China, Pekin, vol.II nr.12 dn.16.12.1950, str.17-19

36 Oppenheim L. “ International Law: a Treatise” część I, Oxford University Press 1958, str.897  

37 Wojciech Góralczyk, “Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie”, Warszawa 1996, str.76-77

38 Quoc Tuan, “Nhan xet ve cac luan cu cua Trung Hoa lien quan toi van de chu quyen hai quan dao Hoang Sa va Truong Sa”, Su Dia, Saigon, nr.29 str.235

39 Samuels Marwyn S., op. cit.

40 Jan Rowiński, op.cit.

41 Jan Rowiński, op.cit.

42 Id.

43 Michael Hindley / James Bridge, “ South China Sea: the Spratly and Paracel Islands Dispute”, The World Today (London), vol.50 (June 1994) 6, str.111

44 Quoc Tuan, op.cit.

45 Jan Rowiński, op.cit.

46 L.G.Cordner, op.cit

47 Marwyn S. Samuels, op.cit.

48 “Freedomland: Government states position on imbroglio over islets”, New Philipines, Manila, nr. 02/1974 str.7  

49 Quoc Tuan, op.cit.

50 zob. rozdział IV, 2

51 “China Aktuell”, February 1974 str.28; Jan Rowiński “Morze Południowochińskie - Region Potencjalnego konfliktu w Azji”, Warszawa 1990

52 Jan Rowiński, “Spór wokół archipelagów na Morzu Południowochińskim”, Warszawa 1981, str.28

53 L.G.Cordner, op.cit

54 “International Herald Tribune”, 28 marca 1974r.

55 Kuan Ming-Sun, op.cit.

56 L.G.Cordner, op.cit.

57 Jan Rowiński, “Morze Południowochiskie - region potencjalnego konfliktu w Azji”, Warszawa 1990, str.69

58 L.G.Cordner, op.cit.,str.67

Cuộc gặp bất ngờ (Wisława Szymborska)

(Thái Linh dịch)

Ta rất ân cần nhã nhặn với nhau,

Quả quyết mình thật vui, sau bao năm, tình cờ gặp gỡ.

Hùm beo của chúng ta hiền lành uống sữa.

Lũ diều hâu dạo bước chân trần.

Đám cá mập của ta trong nước chìm dần.

Bọn lang sói ngáp dài trước cửa chuồng mở ngỏ.

Những con rắn của ta không nhanh như chớp nữa

Bọn khỉ hết tưng tưng, lũ công rụng lông màu.

Đám dơi đã bỏ mái tóc ta mà bay khỏi từ lâu.

Mình ngừng lời giữa nửa chừng câu

Miệng tươi cười không gì cứu vãn.

Những con người trong chúng ta chẳng biết

Làm cách nào để nói với nhau.

Cây táo (Wisława Szymborska)

(Thái Linh dịch)

Trong thiên đường tháng Năm, dưới cây táo đẹp xinh,

mang những bông hoa như tiếng cười rộn rã trên mình,

dưới cây táo vô minh về thiện, ác,

nên thân cành xúc động rung rinh,

dưới cây táo không thuộc về ai, nào có ai nhận nó,

dưới cây táo chỉ nặng lòng linh cảm những trái thơm,  

dưới cây táo không tò mò về xứ sở, tháng năm,

hành tinh nào đây, đang trôi về đâu thế,

dưới cây táo chẳng mấy ruột rà và khác tôi quá thể,

nên không làm tôi sợ hãi lẫn sướng vui,

dưới cây táo thờ ơ với mọi điều sẽ đến trong đời,

từng chiếc lá run lên vì kiên nhẫn,

dưới cây táo phi thường, tựa tôi đang nằm mộng,

hay như đang mơ về mọi thứ, chỉ trừ nó ra

quá giản đơn, và quá kiêu sa -

hãy nấn ná lại thêm, đừng vội về nhà.

Chỉ có các tù nhân mới muốn về nhà sớm.

Những cây bạch dương non trinh (Leopold Staff)

nguồn ảnh: internet

(Thái Linh dịch)

Những cây bạch dương non trinh, thân ánh bạc
Rắc lá vàng lên màu ngọc cỏ xanh.
Xuyên lưới cành những mắt biếc thiên thanh,
Trời soi bóng xuống sườn non, hồ nước.

Khoảng rừng thưa long lanh ban sớm.
Thinh lặng mơn man ve vuốt dáng cây gầy
Run rẩy tan trong xào xạc lá lay,
Làn gió thoảng khẽ nghiêng nhành cỏ nội.

Yên tĩnh quá, ngọt ngào dâng muôn lối.
Lạ kỳ sao thế giới ở chung quanh,
Như qua đây em vừa dạo gót thanh
Nơi cỏ biếc vừa nhẹ vương tà áo.

Số Pi ( Wisława Szymborska) *

(Thái Linh dịch)

Số Pi đáng ngưỡng mộ biết bao. 

Ba phẩy một bốn một.

Mọi con số sau đều là số khởi đầu,

năm chín hai, bởi nó không bao giờ kết thúc.

Nó không để người ta nắm được sáu năm ba năm bằng mắt,

tám chín bằng tính toán,

bảy chín bằng trí tưởng tượng,

thậm chí ba hai ba tám bằng trò đùa, nghĩa là bằng so sánh

bốn sáu với bất cứ thứ gì

hai sáu bốn ba trong thế giới này hết.

Con rắn dài nhất trên đời kết thúc sau mười mấy mét.

Rắn cổ tích cũng vậy thôi, dẫu có chút dài hơn.

Chuỗi chữ số tạo nên số Pi

không dừng lại bên mép giấy,

nó có thể kéo dài ra bàn, xuyên qua không khí,

qua những bức tường, mây , lá, tổ chim,

đâm thẳng vào bầu trời, qua mọi vô-đáy và vô-biên.

Ôi, đuôi sao chổi ngắn làm sao, chỉ nhỉnh bằng chuột nhắt!

Tia sáng của ngôi sao kia thật là yếu ớt, bị bẻ cong trong mọi không gian!

Còn ở đây hai ba mười lăm ba trăm mười chín

số điện thoại của tôi số áo sơ mi của anh

năm một nghìn chín trăm bảy ba tầng sáu

số dân cư sáu mươi lăm xu

vòng hông hai ngón tay mật mã và trò chơi đố chữ,

nơi sơn ca ơi hãy bay nhảy, véo von

và gọi mời niềm tĩnh lặng bình yên,

cả trần gian lẫn  thiên đường đều trôi qua hết,

nhưng số Pi thì không, điều đó không xảy đến,

nó vẫn an nhiên năm

không chỉ tầm tầm tám

vầy vậy bảy

nó cứ thúc, chao ơi, nó thúc sự vĩnh cửu ù lì uể oải

phải kéo dài.

(1976)

Bức tranh phong cảnh (Wisława Szymborska)

Thái Linh dịch tặng 

Trong bức tranh của nhà danh họa xưa,
Dưới lớp sơn dầu những cái cây đâm rễ.
Con đường đưa tới đích của mình, chắc chắn là như thế.
Ngọn cỏ thay cho chữ ký trang nghiêm.
Thời khắc năm giờ chiều thuyết phục đáng tin.
Tháng Năm bị dừng lại nơi đây, nhẹ nhàng nhưng cương quyết,
Em cũng ngừng lại thôi, dĩ nhiên, anh thân mến,
Vì em là cô gái kia, dưới bóng tần bì.

Em đã rời xa anh chừng nào, anh hãy nhìn đi,
Hãy nhìn chiếc mũ trắng em mang, tấm váy vàng em mặc,
em giữ chiếc giỏ kia thật chặt
để nó không rơi ra khỏi bức tranh,
hãy nhìn em phô mình trong số phận tha nhân,
ngưng bận tâm về những điều bí mật.

Dù anh có gọi em, em cũng không nghe thấy
Dẫu có nghe thấy anh, em cũng chẳng ngoái đầu,
Dù em có ngoái đầu, điều chẳng thể xảy ra đâu,
thì gương mặt anh cũng dường như xa lạ.

Em biết rõ thế gian trong vòng sáu dặm.
Em am tường về thảo dược cỏ cây,
biết niệm chú để xua đi mọi cơn đau.
Nơi đỉnh đầu em Chúa vẫn đang nhìn xuống.
Em vẫn nguyện cầu cho mình không lìa đời đột ngột.

Hòa bình là sự thưởng ban, chiến tranh là hình phạt.
Mọi giấc mơ đáng thẹn lòng đều do quỷ Sa-tăng.
Em có một tâm hồn rành rọt hiển nhiên
như quả mơ có hạt.

Những trò chơi của con tim, em không hề biết.
Em chưa thấy sự trần truồng của người các con em sẽ gọi là cha.
Em không nghi ngờ thiên Sách Diễm ca
có những bản nháp lem nhem, lằng nhằng gạch xóa.
Điều em muốn nói ra luôn nằm trong những câu sẵn có.
Em chẳng dùng đến tuyệt vọng bao giờ,
bởi nó là thứ đồ
không phải của em, chỉ được giao cho em cất giữ.

Trên con đường em đi nếu anh có ngang qua, giả sử
Dù anh có nhìn vào mắt em lâu,
Em sẽ lướt qua anh bên mép vực sâu
mảnh hơn sợi tóc.

Bên phải là nhà em, xung quanh em rành từng ngách góc,
cả những bậc cầu thang và lối vào nhà,
nơi xảy ra những điều không được vẽ ra:
một con mèo nhảy lên băng ghế,
ánh nắng rớt lên chiếc bình bằng thiếc,
bên chiếc bàn kia, dáng xương xẩu gầy gò,
một người đàn ông đang ngồi sửa đồng hồ.

(1967)

Bàn về sự dối trá (Leszek Kołakowski)

(prof. Leszek Kołakowski, ảnh của Gazeta Wyborcza)

Thái Linh dịch

Việc truyền đi các thông tin giả dường như là chuyện bình thường trong tự nhiên. Bướm nói với chim: „Tôi không phải là bướm đâu, tôi là chiếc lá đang đung đưa đấy!” Ong bắp cày nói với ong mật canh gác tổ: „Tôi không phải là ong bắp cày, tôi là ong mật” Ta thấy ngay sự khác nhau giữa hai lời dối trá này. Ta khen con bướm giả làm chiếc lá để tự bảo vệ mạng sống của mình trước con thú có thể xé xác nó. Ta khó chịu về mánh khóe của con ong bắp cày giả làm ong mật để vào được tổ ong và ăn cướp thức ăn mà đám ong mật cần cù đã gom góp được.

Sự dối trá của con người mà chúng ta đánh giá bằng đạo đức cũng tương tự như vậy: một số là tồi tệ, số khác chúng ta cho rằng được phép. Một số triết gia bảo vệ việc nghiêm cấm tuyệt đối nói dối, ví du như thánh Augustine(1) và Kant. Việc cấm nói dối trong bất kỳ trường hợp nào, trước sự phức tạp của cuộc sống con người, không những vô vọng mà tồi tệ hơn, đôi khi còn trái ngược với các lợi ích xã hội có căn cứ hay với lòng tử tế dành cho người thân. Ta hãy bỏ qua trường hợp chiến tranh, khi việc lừa dối kẻ thù đã là một phần không thể thiếu của binh pháp. Ta hãy bỏ qua cả ngoại giao và kinh doanh. Thí dụ đơn giản và thiết thực, rõ ràng nhất từ thời bị chiếm đóng: nếu một người Do Thái trốn ở đâu đó và khi đám sen đầm Đức đến hỏi có người Do Thái nào sống ở đây không, có ai còn một chút lương tâm có thể nói rằng: vì nguyên tắc „không dối trá” cao quý, phải giao một con người vào con đường chết cho đám đao phủ?

Các chính phủ thường nói dối với nhân dân mình, thẳng thừng hoặc bằng cách ỉm đi các sự vụ khi mà sự ỉm đi đó tạo ra bức tranh sai lạc về hiện thực. Đó thường là những sự dối trá nhằm bao che cho chính phủ trước các chỉ trích và giấu đi sự bất hợp pháp hay sai lầm của họ. Nhưng đôi khi đó là những sự dối trá chính đáng; ngoài những chuyện luôn phải bí mật vì an ninh quốc gia, có những sự dối trá thực sự là vì lợi ích xã hội: ví dụ nếu chính phủ muốn phá giá tiền tệ, khi bị hỏi về điều này thì họ phải chối, báo trước về việc phá giá tiền tệ sẽ khiến cho quốc gia bị thiệt hại nặng nề vì những kẻ đầu cơ tài chính như đám châu chấu sẵn sàng lao ngay vào món lợi dễ dàng.

Hơn thế nữa, các đức hạnh trong quan hệ bạn bè, như sư kín đáo hay lịch sự, thường liên quan đến sự dối trá, nhưng khó lòng không công nhận rằng nếu không có các đức hạnh ấy, cuộc sống cộng đồng sẽ tồi tệ hơn rất nhiều, và đó không phải vì ta sẽ hít thở bầu không khí trong lành của sự thật mà vì ta sẽ sống trong thô lỗ. Và chúng ta luôn coi, dù đúng dù sai, những người luôn nói thật không suy nghĩ là thô lỗ.

Thỉnh thoảng tôi tranh luận về việc các bác sỹ có nên thông báo cho người bệnh về tình trạng vô vọng của họ hay không (trường hợp này là nói dối thẳng thừng hoặc giấu giếm): trong chuyện này ở các nước khác nhau có các thông lệ khác nhau, và mặc dù có thể dễ dàng tìm được lý lẽ cho cả phe này lẫn phe kia, các lý lẽ đó thường là vì lý do nhân đạo, lợi ích của bệnh nhân hoặc gia đình họ, chứ không phải vì chính giá trị của sự thật.

Tóm lại, có thể công nhận theo lương năng rằng có những hoàn cảnh phải nói dối vì điều tốt và toàn bộ vấn đề nằm ở chỗ phải định nghĩa cái „điều tốt” đó. Bởi vì chúng ta sẽ dễ dàng có xu hướng đem nguyên tắc này ra sử dụng theo kiểu tất cả mọi thứ nằm trong lợi ích cá nhân của ta đều là „điều tốt”, mà rất khó nghĩ ra một quy định lường trước mọi trường hợp cụ thể có thể xảy ra.

Những người bảo vệ việc cấm nói dối tuyệt đối cho rằng: nếu ai cũng nói dối tùy tiện hoặc khi mình thích, niềm tin đối với người khác sẽ hoàn toàn bị hủy hoại, mà sự tin tưởng là điều kiện cần cho mọi trật tự và sự chung sống của con người; như thế - họ nói thêm – sự dối trá sẽ chống lại những kẻ nói dối, bởi vì dù sao thì cũng chẳng ai tin được ai.

Đây không phải là một lý lẽ vô nghĩa, nhưng nó không thuyết phục nếu là lý do cho việc cấm nói dối tuyệt đối. Nếu ta không bao giờ có thể tin người khác nói thật, cuộc sống sẽ là không thể chịu đựng nổi. Nhưng có lẽ sự phá sản hoàn toàn lòng tin tưởng lẫn nhau không đe dọa chúng ta. Nói chung chúng ta biết khi nào có thể tin vào các thông tin người khác chuyển cho ta, còn khi nào phải cảnh giác vì ta nghi ngờ rằng người đối diện đắc lợi khi lừa gạt chúng ta và anh ta có thể có ý định đó. Người ta ít khi nói dối không vụ lợi. Quả là có những người nói dối nổi tiếng: ví dụ tôi biết một nhà văn, không bao giờ có thể tin được anh ta, vì anh ta thích đắm chìm vào các câu chuyện luôn luôn thay đổi tùy vào hoàn cảnh hay người nói chuyện; nhưng anh làm vậy một cách sáng tạo và ngộ nghĩnh đến mức nghe anh nói rất thú vị, mặc dù ai cũng biết không nên coi các câu chuyện đó là nghiêm túc; do đó không cần lo ngại rằng việc thiếu vắng đức hạnh thật thà trong tính cách anh sẽ gây hậu quả cho người khác. Chúng ta cũng biết các trường hợp những kẻ nói dối bệnh lý, họ không thể nói bất cứ điều gì thật mà cứ bóp méo và làm sai lệch mọi thứ không có lý do, cũng chẳng có sáng tạo. Nhưng họ là những người bị xem thường và các điều dối trá của họ ít có hại, bởi vì dù sao thì cũng chẳng có ai tin họ.

Ngay cả những điều dối trá rất phổ biến trong chính trị, kinh doanh hay trong chiến tranh cũng không phá hủy lòng tin trong quan hệ giữa người với người, bởi vì ai hoạt động trong các lĩnh vực này cũng cảnh giác, biết ai có thể lừa mình và tại sao. Thậm chí sự dối trá trong quảng cáo cũng ít có hại hơn là người ta tưởng. Tất cả các nước đều có các quy định pháp lý ngăn chặn việc đưa ra các thông tin dối trá về sản phẩm được quảng cáo; đơn giản là không được phép bán nước máy trong các chai ghi rằng đây là thứ thuốc hiệu nghiệm chữa ung thư. Nhưng được phép nói rằng xà phòng Phép Màu hay bia Humbug là tốt nhất thế giới. Trong trường hợp này mục đích của quảng cáo không phải là khiến cho tôi, khi nghe trên ti vi thông tin rằng xà phòng Phép Màu tốt nhất thế giới, đi đến kết luận là nó tốt nhất thế giới; không, mục đích là để tôi ghi nhớ hình ảnh xà phòng Phép Màu và khi phải chọn xà phòng trong cửa hàng, tôi sẽ lấy sản phẩm mà tôi thấy quen thuộc sau nhiều lần xem cùng một quảng cáo. Quảng cáo trông đợi, không phải là vô lý, vào chủ nghĩa bảo thủ tự nhiên của chúng ta, trông đợi rằng tôi sẽ có cảm giác mình đã biết đến xà phòng Phép Màu ngay cả khi tôi hoàn toàn chẳng biết gì về nó.

Nhưng khi nói về sự dối trá chính trị, cần phải có sự phân biệt quan trọng. Dối trá chính trị thường gặp nhưng bị hạn chế bởi tự do ngôn luận và phản biện trong các nước dân chủ không làm ảnh hưởng tới sự khác biệt giữa sự thật và dối trá. Một bộ trưởng có thể nói mình không biết chuyện gì đó mặc dù ông ta biết. Ông ta nói dối và dù có vạch trần sự dối trá của ông ta hay không, sự khác biệt giữa sự thật và điều dối trá vẫn còn nguyên. Ở các quốc gia toàn trị thì khác, nhất là chủ nghĩa cộng sản thời hưng thịnh, nghĩa là thời Stalin. Ở đó sự khác biệt giữa sự thật và những gì đúng chủ trương hoàn toàn bị xóa bỏ, đến mức là người dân khi lặp lại những lời „đúng chủ trương” trong nỗi sợ hãi, chỉ tin một nửa vào chúng. Các lãnh tụ nhiều khi cũng trở thành nạn nhân những điều dối trá của chính mình. Mục đích là làm cho sự khác biệt giữa sự thật và dối trá bị tẩy sạch trong tư tưởng người dân đến mức người ta biết phải nói điều gì là đúng chủ trương và quên đi sự khác biệt này, để có thể xuyên tạc sự thật lịch sử và bằng cách đó, không chỉ đơn giản là nói dối, mà triệt tiêu chính khái niệm sự thật trong nghĩa bình thường của từ này. Mục đích này đã không đạt được hoàn toàn, nhưng sự tàn phá tư tưởng mà hệ thống này đã gây ra là rất lớn, nhất là ở Liên Bang Xô Viết, ở Ba Lan nơi chế độ toàn trị chưa bao giờ lên tới mức độ đó, thì ít hơn. Tự do ngôn luận và phản biện không thể loại bỏ dối trá chính trị, nhưng có thể trả lại ý nghĩa bình thường của từ „dối trá”, „sự thật” hay „nói thật”.

Từ việc cho rằng nói dối có lúc là được phép và có thể nói dối vì điều tốt, chúng ta không được nâng lên thành công thức „dối trá đôi lúc là tốt, đôi lúc là xấu”, vì công thức đó mập mờ đến nỗi trên thực tế nó có thể biện minh cho mọi sự dối trá của chúng ta. Điều trên cũng không dẫn đến việc có thể giáo dục trẻ em tinh thần đó ngay từ ban đầu. Sẽ an toàn hơn nếu dạy trẻ rằng nói dối đơn giản là xấu, không có ngoại lệ, để bằng cách đó tạo ra cho trẻ phản xạ khiến chúng cảm thấy khó chịu khi nói dối. Những điều còn lại chúng sẽ tự học được – một cách nhanh chóng, dễ dàng, không cần sự trợ giúp của người lớn.

Nếu như việc cấm nói dối tuyệt đối vừa là vô hiệu, đôi khi lại vừa trái ngược với các điều răn khác quan trọng hơn, làm sao tìm được một nguyên tắc chung cho phép dối trá? Một nguyên tắc chung giải quyết thấu đáo mọi trường hợp cụ thể như vậy, tôi nhắc lại, là không có. Nhưng ta được phép dùng một số quy tắc đạo đức có thể giúp ích.

Quy tắc đạo đức thứ nhất là nên cố gắng để không dối trá với chính mình, nghĩa là ví dụ như nói dối biết rằng mình đang nói dối. Tự dối mình là một đề tài riêng và quan trọng mà ở đây tôi phải để sang một bên. Là đủ khi phát biểu rằng khi ta nói dối và cho là mình làm vậy vì điều tốt, ta phải biết rõ rằng nó chính là như thế. Thứ hai, chúng ta phải nhớ rằng sự tự bào chữa và khái niệm về „điều tốt” của ta, điều làm cho sự dối trá của ta trở nên cao quý, luôn là một khái niệm đáng ngờ, nếu „điều tốt” ấy chỉ là lợi ích cá nhân của ta. Thứ ba, ta có thể nhớ rằng dối trá không phải là một điều tốt về mặt đạo đức ngay cả khi nó được phép hoặc được khuyến khích nhân danh các giá trị khác quan trọng hơn.

Thứ tư, nên biết rằng sự dối trá thường làm hại người khác, nhưng lại làm hại những kẻ nói dối nhiều hơn, vì nó làm trống rỗng nội tâm anh ta.

Nhớ các quy tắc này không khiến chúng ta – hay phần lớn chúng ta - trở thành thánh nhân và vô tội, nó cũng không tiêu diệt sự dối trá ở trên đời, nhưng có thể dạy chúng ta sự thận trọng khi sử dụng vũ khí nói dối ngay cả khi việc dùng nó là cần thiết.

(Trích từ tập "Các thuyết trình mini về những vấn đề maxi" (Mini wykłady o maxi sprawach), NXB Znak, Kraków 2008)


------

Chú thích:
1) tức Augustine of Hippo