A legal analysis in support of Viet Nam’s position regarding the Paracel & Spratly Islands

Nguyễn Thái Linh

LL.M.(University of Warsaw, Warsaw, Poland)

Dương Danh Huy

Translated by Nguyễn Trịnh Đôn

***

The disputes over the Paracel and Spratly Islands are among the most prolonged territorial disputes in the world today, and, from the legal point of view, among the most complicated. These disputes have dragged on for over a hundred years in the case of the Paracels and over sixty years in the case of the Spratlys. Furthermore, the tension resulting from the disputes has been increasingly escalated. To understand the complex nature of these disputes, a comprehensive integration of historical, legal, and political perspectives is required. This essay reviews and analyses the arguments of the claimants in the light of international law.

The Paracel Islands are disputed between Viet Nam, the People’s Republic of China (hereafter referred to as “China”), and the Republic of China (“Taiwan”), all of which claim sovereignty over the whole archipelago.

The dispute over the Spratly Islands involves Viet Nam, China, Taiwan, the Philippines, Malaysia, and Brunei Darussalam (“Brunei”). While the first three claimants assert their sovereignty over the whole archipelago, the Philippines (since 1951) and Malaysia (since 1978) have claimed parts of the archipelago, and Brunei has only claimed a single feature (Louisa Reef, since 1984).

1. Arguments from Viet Nam

The Paracel and Spratly Islands have been subject to the sovereignty of Viet Nam by reason of terra nullius (land not belonging to any sovereign State) effectively occupied by Viet Nam since the 16th century.

According to international law, the discovery of a terra nullius itself does not sufficiently legitimize any legal status for the discovering State over that territory. To acquire sovereignty over the terra nullius, a State must effectively occupy that territory. There are two principles that must be followed to acquire sovereignty. The first is the principle of actuality, which requires that the State actually possesses the terra nullius, considers it as part of the State’s territory, and exercises State authority and administration over it for a reasonable period of time. The second is the principle of publicity, which requires that the possession by a State must be announced to, or acknowledged by, other sovereign States¹. An individual or a company cannot acquire sovereignty over a territory.

In addition to the material (corpus) element, the actual possession also requires the intentional (animus) element of whether a State wishes to possess the terra nullius.

To demonstrate its actual possession of the Paracel and Spratly Islands, Viet Nam asserts the following arguments:

• The States of Viet Nam knew of the Paracel and Spratly Islands, grouped them together and named “Đại Trường Sa” (Hán-Nôm: 大長沙 ; English: Grand Long Sand), “Hoàng Sa” (黃沙, Yellow Sand), or “Vạn Lý Trường Sa” (萬里長沙, Ten-Thousand-Mile Long Sand), and considered them as part of Viet Nam’s territory.
• Throughout more than three hundred years, from the 16th to the 19th centuries, the States of Viet Nam had continuousy exercised their sovereignty at least over the Paracel Islands by frequently sending the Flotillas of Hoàng Sa and Bắc Hải to the archipelago, which would stay there for several months every year for surveying and exploiting resources in a systematic manner. Personnel from these flotillas collected goods from wrecked ships, built temples, planted trees to symbolize the State’s sovereignty, collected taxes, and provided assistance to foreign ships in danger. These activities by the Vietnamese States were totally free from any opposition or disputes from other countries, including China, and contained both the corpus and animus elements of an actual possession.

Viet Nam uses official documents from the 17th century to support these arguments. These include Đại Nam thực lục tiền biên (1600–1775) (大南實錄前編, The Early Chapter of The Chronicles of Đại Nam), Toản tập Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư (1630–1653) (纂集天南四至路图書, The Collection of the South’s Road Map), Phủ biên tạp lục (1776) (撫邊雜錄, Miscellany on the Pacification at the Frontier), Đại Nam thực lục chính biên (1848) (大南實錄正編, The Main Chapter of The Chronicles of Đại Nam), Đại Nam nhất thống chí–the combinatorial record for geography and history of Đại Nam (1865–1882) (大南ー統誌, The Record of The Unified Đại Nam), Hoàng Việt dư địa chí (1833) (皇越輿地誌, Geography of The Viet Empire), Việt sử thông giám cương mục khảo lược (1876) (越史通鑑綱目考略, Outline of The Chronicles of The Viet History), official documents of the Nguyễn Dynasty on petitions and imperial decrees, and many maps and documents made by other countries at that time².

Jaseniew Vladimir and Stephanow Evginii, in their 1982 book entitled “The Chinese Frontiers: From Traditional Expansionism to Present Hegemonism”, listed the activities by the Vietnamese States in continuously exercising their sovereignty over the Paracel and Spratly Islands, and emphasized that “feudal States of Viet Nam had for long annexed archipelagos such as the Paracels and the Spratlys into their State’s territory”³.

France, after imposing its protectorate over Viet Nam, represented Viet Nam in exercising and maintaining Viet Nam’s sovereignty over the archipelagos.

In 1899, then Governor-General of Indochina Paul Doumer submitted a proposal to the Government of France to build a lighthouse in the Paracel Islands. Financial difficulty, however, prevented this plan from being realized.

On March 8, 1925, the Governor-General of Indochina affirmed that the Paracel Islands were part of French territory⁴. Surveillance and research trips thus had been organized in the Paracel Islands since 1925 and in the Spratly Islands since 1927⁵.

In 1930, the French authorities in Indochina sent a mission group to set up a flag pole in the Spratly Islands. Since then until 1933, French naval units established garrison in the main islands of the archipelago, including Spratly (Trường Sa) (April 13, 1930), Amboyna Cay (An Bang) (April 7, 1933), Itu Aba (Ba Bình) (April 10, 1933), the Two-Island Group including Southwest and Northeast Cays (Groupe des Deux Iles, Song Tử) (April 10, 1933), Loaita (Loai Ta) (April 11, 1933), and Thitu (Thị Tứ) (April 12, 1933), together with small islets/cays surrounding these islands. These occupation activities were proclaimed in the July 26, 1933 Official Gazette of the French Republic and the September 25, 1933 Official Gazette of Indochina, and did not meet any opposition from China, the Philippines, the Netherlands (which occupied Brunei at that time), or the United States of America. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland required explanation for these activities and was satisfied with the response from France⁶.

On December 2, 1933, Governor of Cochinchina (Nam Kỳ) J. Krautheimer incorporated the Spratly Islands into the Province of Bà Rịa.

On March 30, 1938, Emperor Bảo Đại issued his imperial edict to incorporate the Paracel Islands into the Province of Thừa Thiên. On June 15, 1938, the Governor-General of Indochina Jules Brévié issued a decree on establishing an administrative unit in the Paracel Islands. The French authorities then effectively occupied the whole archipelago with a permanent guard unit. In 1938, a sovereignty stele was erected with the inscription of these words: “The French Republic – The Kingdom of An Nam – The Paracel Islands, 1816 – Pattle Island – 1938”. A lighthouse, a meteorological station, and a radio station were also set up on Pattle Island⁵.

Japan occupied the Spratly Islands in 1939, re-named the archipelago as Shinnan Shoto (新南諸島, the New Southern Islands), and put under the jurisdiction of Kaohsiung (Taiwan). France subsequently sent a diplomatic note to oppose this military action by Japan and re-affirmed that the Spratly Islands were part of An Nam’s territory without any opposition from China⁷.

Immediately after Japan surrendered in 1945, the French authorities restored their presence in the Paracel and Spratly Islands. In June 1946, a subunit of the French armed forces landed to re-occupy the Paracel Islands. In October 1946, the French battleship Chevreud arrived in the Spratly Islands and installed a sovereignty stele on Itu Aba Island⁸. When the Republic of China sent its troops to occupy Itu Aba Island in late 1946, France also opposed the action and demanded China’s withdrawal from the archipelago.

In summary, as the protecting power representing Viet Nam’s interests, France did not abandon but maintained the sovereignty of Viet Nam over the Paracel Islands without any interruption. In the Spratly Islands, France considered the archipelago as a terra nullius and conducted its effective occupation with the knowledge of other States and without any noticeable opposition from them.

Viet Nam’s sovereignty over the two archipelagos has been continuously exercised and maintained since France left Indochina.

With the Hạ Long Bay Treaty of 1949, France transferred the sovereignty of Cochinchina, which included the Spratlys, to Viet Nam. On October 14, 1950 the government of France officially handed over the control of the Paracels to Viet Nam’s Bảo Đại Administration.

On September 7, 1951, during the seventh session of the San Francisco Conference on the Treaty of Peace with Japan, Prime Minister and Foreign Minister Trần Văn Hữu of the State of Viet Nam officially affirmed Viet Nam’s sovereignty over the Paracel and Spratly Islands. His statement did not meet with any objection or reservation of opinion from any of the 51 States attending the Conference. The Soviet Union requested an amendment that envisaged the recognition by Japan of the sovereignty of the People's Republic of China over a series of territories including the Paracels and the Spratlys. This amendment was rejected by 46 of the countries present, only Poland and Czechoslovakia supported the Soviet request. Neither China nor Taiwan attended the Conference⁷. China, however, reserved their demand over the two archipelagos in the statement of August 15, 1951 by Foreign Minister Zhou Enlai.

After the partition of Viet Nam by the 1954 Geneva Accords, administration of the Paracel and Spratly Islands was placed under the Republic of Viet Nam (RVN, South Viet Nam). Immediately after the last French troops’ withdrawal on August 22, 1956, the Republic of Viet Nam promptly established its control over the Paracel and Spratly Islands, and faced challenges from China, which disputed the archipelagos⁹.

The RVN regime, as a successor to the French authorities for legal titles, rights, and demands in the Paracel and Spratly Islands, had continuously exercised its administration, surveillance, exploitation, and defence over the two archipelagos through a series of actions such as erecting flag pole and sovereignty stele in the Spratly Islands (August 1956), incorporating the Paracel Islands into the Province of Quảng Nam (July 1961), affirming sovereignty over the two archipelagos by a statement of the Ministry of Foreign Affairs (July 15, 1971), incorporating the Spratly Islands to the Province of Phước Tuy (September 1973), granting license for guano collection, and detaining China’s troops who were disguised as fishermen in an attempt to occupy the western group of the Paracel Islands (February 1959).

China’s complete occupation of the Paracel Islands by military forces in January 1974 was strongly opposed by RVN, which took every opportunities to affirm its sovereignty, including sending letter to demand an intervention from the President of the United Nations General Assembly and the Secretary-General of the United Nations, issuing statements to re-affirm sovereignty at the meeting in March 1974 of the Economic Commission for the Far East (precursor of the Economic and Social Commission for Asia and the Pacific) and the Third United Nations Conference on the Law of the Sea (July 1974), and proclaiming the White Paper on the Paracel and Spratly Islands (February 1975).

The Socialist Republic of Viet Nam is the successor of the two prior States and has had all legal titles over the Paracel and Spratly Islands since July 2, 1976.

As part of its exercise of sovereignty, in December 1982 Viet Nam established Hoàng Sa District (huyện) under the Province of Quảng Nam–Đà Nẵng for the Paracel Islands, and Trường Sa District under the Province of Đồng Nai for the Spratly Islands. Hoàng Sa and Trường Sa Districts are currently under the jurisdiction of the City of Đà Nẵng and the Province of Khánh Hoà, respectively. Viet Nam has also maintained permanent troops in the Spratly Islands.

In addition, Vietnamese top officials have paid several visits and joined surveillance trips to affirm Viet Nam’s sovereignty in the Spratly Islands. These include a series of visits in May 1988 by Minister of Defence Lê Đức Anh, Vice-Chairman of the State Council Nguyễn Quyết, and Chief of the Armed Forces’ General Staff Đoàn Khuê. More recent visits of top officials include those by Member of the Politburo of the Communist Party of Viet Nam (CPVN) Phạm Thế Duyệt (April 1998), and former Secretary-General of CPVN Lê Khả Phiêu (November 2011).

Although the Paracel Islands have been completely occupied by China’s troops since 1974, Viet Nam maintains all its legal titles over the archipelago. The most recent assertion of sovereignty by Viet Nam is a statement by Prime Minister Nguyễn Tấn Dũng in a televised testimony at the National Assembly on November 25, 2011 in which he said that Viet Nam has had sovereignty over the Paracel and Spratly Islands at least since the 17th century, and that Viet Nam seeks to resolve the sovereignty dispute through peaceful means according to international law.

2. Arguments from China and Taiwan

As China and Taiwan share the same arguments about the Paracel and Spratly Islands, they can be presented together as follows.

China was the first country to discover and occupy the Paracel and Spratly Islands as terra nullius

China asserted that it was the first country to find the archipelagos, and this discovery was made as early as the reign of Emperor Wǔ of the Hàn Dynasty (2nd century BCE)¹⁰. This argument, however, is not backed up by official historical documents. On this issue, Nguyễn Hồng Thao commented that “most of these documents are travel accounts, monographs, and navigation books demonstrating knowledge of ancient people about territories belonging to not only China but also other countries”⁹. Moreover, in these documents, the territories which China now claims to be the Paracels and Spratlys are named inconsistently, thus there are no convincing arguments that those territories are really the Paracels and Spratlys⁵.

Moreover, the aforementioned assertion from China contradicts the encyclopedia Gǔjīn Túshū Jichéng (古今圖書集成, Complete Atlas on the Past and Present) completed by the Qing Dynasty in 1706. None of the maps in Zhífāng Diăn (職方典, Dictionary of Administrative Units) of this encyclopedia, including Zhífāng Zŏngbùtú (職方總部圖, General Map of the Administrative Units, Number 1), Guăngdōng Jiāngyùtú (廣東疆域圖, Territorial Map of Guăngdōng, Number 157), and Qióngzhōufǔ Jiāngyùtú (琼州府疆域圖, Territorial Map of Qiongzhou Prefecture, Numer 167), indicate any archipelagos farther to the south than Hainan Island. The islands depicted in Guăngdōng Tōngzhì (廣東通志, Annals of Guăngdōng), made during the reign of Emperor Jiājìng of the Ming Dynasty (1522–1567), also do not go beyond Qiongzhou (i.e. Hainan)¹¹.

The finding of ancient money and goods dated back to the Wáng Măng (王莽) Era (9–23 CE) is also used as archaeological evidence by China to support the early presence of its fishermen in the archipelagos. However, even if these pieces of evidence are valid, Chinese fishermen’s early presence was merely private/individual activities and thus cannot constitute an effective occupation by a State as required by international law.

China also claims sovereignty over the archipelagos by asserting the following events:

• The Sòng Dynasty (960–1127) sent its military patrols to the Paracel Islands’ area. This assertion is based on Wǔjīng Zŏngyào (武经总要, Military General Records) with a prologue written by Emperor Rénzōng⁵. However, according to Monique Chemillier-Gendreau, this record merely indicates that there were geographical surveillance trips by the Chinese that went as far as the Indian Ocean, and that China knew of the Paracel Islands. The document, however, does not demonstrate any possession.
• In the 13th century, emperors of the Yuán Dynasty ordered the astronomer Guō Shŏujìng (郭守敬) to conduct astronomical observations in many areas, including the Paracel Islands. However, Guō’s observations performed both inside and outside of China, was only astronomical research activities and thus could not legitimize any sovereignty status over the the territories from which the observations were made.
• Wu Sheng (吳升), Guangdong navy’s rear-admiral, commanded a patrol to the Paracel Islands in 1710–1712. However, according to Monique Chemiller-Gendreau, this was in fact a patrol around Hainan Island and did not go as far as the Paracels.
• The local government of Guangdong opposed a German ship conducting research in the Spratly Islands in 1883. This opposition, however, was only a diplomatic action and did not have any legal status as China’s sovereignty had not been established⁹.

Therefore, historical evidence used by China to support its claim is insufficient and weak according to international law. These pieces of evidence do not demonstrate any occupation, effective administration, or sovereignty¹². As far as the effective occupation of the Paracel and Spratly Islands as terra nullius without protests from other States are concerned, Viet Nam’s arguments are stronger than those of China¹³.

China’s arguments regarding the period from early 20th century to 1945

It was not until the beginning of the 20th century that China showed any real efforts in occupying the Paracel Islands. In 1909, Admiral Lǐ Zhǔn (李准) commanded a small-scale landing (over a period of 24 hours) in the Paracel Islands. His troops raised their flag and fired their guns to mark China’s sovereignty⁵ (which raises the question of why Lǐ Zhǔn’s fleet acted as if this was the first time the islands were discovered despite China’s claim to have possessed them long before?)

In 1921, the self-proclaimed Guăngzhou Military Government annexed the administration of the Paracel Islands to Yái (崖) District. This action did not meet any response as the Guăngzhou Military Government was not recognized by any countries in the world.

In 1937, Japan occupied the islands offshore of Indochina despite the opposition from the French authorities, renamed them to “Shinnan Shoto”, and put them under the jurisdiction of Kaohsiung (Taiwan), which China had ceded to Japan in the Treaty of Shimonoseki of 1895. Japan maintained its occupation in the South China Sea’s archipelagos throughout World War II.

In summary, with a limited effort in early 20th century to demonstrate its sovereignty in the Paracel Islands, China neither actually and continuously occupied nor effectively established administration over the archipelago. At the same time, China had absolutely neither influence nor interest in the Spratly Islands and did not protest when Japan claimed and occupied them. In contrast, France was the only country to protest. An irrefutable evidence of China not considering the Spratlys to be its territorry was China’s diplomatic note to France in September 1932 claiming that the Paracels “form the southernmost part of Chinese territory” ⁵.

China’s arguments regarding the period after 1945

After Japan’s surrender in 1945, it withdrew troops from mainland and all archipelagos of Indochina. France promptly restored its presence in the Paracel Islands in June 1946. In July 1947, the Republic of China sent its troops to Woody Island in the Paracels. In response, France opposed this illegal occupation by China and sent a military unit to the Paracel Islands to set up a garrison and built a meteorological station which would be in operation for the next 26 years until the People’s Republic of China used military force to occupy the archipelago in 1974.

At the end of 1946, the Republic of China sent its troops to occupy Itu Aba Island in the Spratlys after France had erected a sovereignty stele. The Chinese Civil War’s conclusion and the proclamation of the People’s Republic of China in October 1949 forced the Republic of China’s troops to leave Woody Island in the Paracels and Itu Aba Island in the Spratlys while the French garrisons were maintained.

In April 1956, French forces were withdrawn from Indochina, and in the Paracels were replaced by the Republic of Viet Nam’s troops (South Viet Nam). At the same time, the People’s Republic of China’s troops secretly landed and occupied Amphitrite Group in the eastern part of the Paracel Islands⁵. On September 4, 1958, China issued a statement on its twelve-nautical-mile territorial waters, including around both the Paracel and the Spratly Islands. On January 19, 1974, China used its military forces to occupy completely the Paracel Islands. Until then, the Spratly Islands “were completely out of China’s influence, let alone China’s intention to control them”⁷. In February 1988, China sent troops to some islands in the Spratlys, and a month later, seized six islands from Viet Nam⁵. All of these events make China a unique claimant in the Spratly Islands for its exclusive claim over the whole archipelago and its absolute lack of control in reality until 1988⁷.

China then established its 33rd province including Hainan Island, the Paracels, and the Spratlys in April 1988, occupied one more small island in the Spratly Islands in May 1989⁵, and seized Mischief Reef of the Philippines in February 1995.

China’s main approach to seize control over the islands is to use military force, an approach which has been condemned by international law since early 20th century. The Declaration on Principles of International Law Concerning Friendly Relations and Co-operation among States in Accordance with the Charter of the United Nations, adopted on October 24, 1970, also states explicitly that “The territory of a State shall not be the object of military occupation resulting from the use of force in contravention of the provisions of the Charter. The territory of a State shall not be the object of acquisition by another State resulting from the threat or use of force. No territorial acquisition resulting from the threat or use of force shall be recognized as legal”. The use of military force is therefore against international law and cannot legitimize any legal status for China in the Paracel and Spratly Islands.

China’s use of statements by the Democratic Republic of Viet Nam

China maintains that Viet Nam recognized China’s sovereignty over the Paracel and Spratly Islands during the Viet Nam War by statements of the Democratic Republic of Viet Nam (North Viet Nam) including:

• A verbal expression by Deputy Foreign Minister Ung Văn Khiêm on June 15, 1956 to a standing member of the Embassy of China in Ha Noi that these archipelagos are part of China’s territory in terms of history. However, China fails to provide the meeting’s minutes that contains this expression by Deputy Foreign Minister Khiêm¹⁴. It should also be noted that, according to international law, deputy foreign ministers do not by default have the authority to represent a State in such matters.
• A diplomatic note by Prime Minister Phạm Văn Đồng on September 14, 1958 in which China’s claim of twelve-nautical-mile territorial sea was said to be approved without any reservation of opinion regarding the Paracel and Spratly Islands.
• On May 9, 1965, in response to the the escalation of the Viet Nam War and the establishment of tactical zones in the South China Sea by the United States, the Democratic Republic of Viet Nam’s newspaper Nhân Dân (The People) stated that the Paracel Islands were under the sovereignty of China. It should be noted that, according to international law, newspapers are not considered representatives of a State.

Whether these statements has legal implications for the Socialist Republic of Viet Nam’s sovereignty over the Paracel and Spratly Islands will require further studies in international law. However, the author would like to offer a perspective on these statements as below.

During the Viet Nam War (1954–1975), there were two States co-existing in Viet Nam, namely, the Democratic Republic of Viet Nam (DRVN) in the North, and the Republic of Viet Nam (RVN) in the South. The co-existence of these two States is agreed upon by many leading international laywers, such as James Crawford, Robert Jennings, Nguyễn Quốc Định, Jules Basdevant, Paul Reuter, Louis Henkin, and Grigory Tunkin¹⁴.

Acccording to the DRVN and the RVN’s understanding of the 1954 Geneva Accords, and to the de facto administration, it was the RVN, and not the DRVN, which was the successor to the Vietnamese titles over the Paracel and Spratly Islands. As mentioned above, the RVN had continuously controlled, exercised administration, and affirmed sovereignty until China’s occupation of the Paracel Islands by force in 1974, and until the Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Viet Nam’s takeover of the Spratly Islands in 1975.

First, given that it was the RVN, and not the DRVN, which was the successor to the Vietnamese titles over the Paracel and Spratly Islands, the DRVN did not have a duty to defend these titles (therefore its silence cannot be interpreted acquiescence of these titles) and, furthermore, it was not in dispute or negotiation with any other State over these archipelagos (statement by the DRVN cannot be said to be made in the context of a dispute or negotiation between it and another State).

Second, the 1958 diplomatic note of the DRVN’s Prime Minister Phạm Văn Đồng and other DRVN’s statements on the issue did not affect RVN’s titles over the archipelagos. Any legal obligation that might arise from the DRVN’s statements could only apply to the DRVN, not to the RVN.

Third, let us considerwhether the DRVN’s statements gave rise to any binding obligations for itself? The statements made by DRVN on the issue are unilateral ones. According to international law, to determine whether a unilateral statement might give rise to binding obligations, three main conditions must be considered, namely,

(1) the context in which the statement was made;

(2) whether the unilateral statement is explicit, and whether the party making the statement explicitly expresses the intention that it wishes to be bound by its own statement; and

(3) whether there has been detrimental reliance for the other party, i.e., damage or loss caused by that party’s reliance on the unilateral statement.

In addition, judgements by the International Court of Justice require that the unilateral statements are made continuously over a prolonged period of time for it to give rise to binding obligations¹⁵.

It is not difficult to see that all of the DRVN’s statements on the issue lack most of these prerequisite conditions, and therefore did not give rise to any binding obligations for the DRVN. First, these statements were not made in the context of the DRVN and China contesting the Paracels and Spratlys with each other. Second, the only authoritative statement from the DRVN – the diplomatic note by Prime Minister Phạm Văn Đồng, did not say anything explicit about the Paracels or Spratlys. Third, China has not taken any actions that could be said to be detrimental reliance on the DRVN’s statements.

In summary, as the successor State to the DRVN and the RVN (and subsequently the Provisional Revolutionary Government of the Republic of South Viet Nam) since 1976, the Socialist Republic of Viet Nam (SRVN) succeeded to both the sovereignty of the Paracel and Spratly Islands from the RVN and the unilateral, non-binding statements from the DRVN. Since the latter is non-binding, the SRVN is free to choose to uphold the former. The re-unified Vietnamese State, therefore, has full legal basis to assert its sovereignty over the Paracel and Spratly Islands.

3. Arguments from other countries

The Philippines

The Philippines claims over about 60 islands, reefs, and submerged banks in the Spratly Islands¹⁶. The first assertion was made in 1947 by Tomás Cloma, a Philippine citizen, when he claimed to have discovered a group of islands and reefs 300 nautical miles to the west of Palawan Island.

On May 17, 1951, the President of the Philippines claimed that islands in the Spratlys should belong to the closest territory, which is the Philippines⁹. This claim was opposed by the other countries.

It was not until March 1956 that Tomás Cloma resumed his “work to discover” these islands. He sent a group of 40 sailors to land on many islands in the Spratlys to mark their possession. The flag of the Philippines was raised on some islands including Itu Aba¹⁷. On May 11, 1956, they proclaimed Kalayaan (Freedom-land) as the new official name of the islands and Tomás Cloma as the President of the Supreme Council of the State of Kalayaan⁷. This proclamation was opposed by all relevant countries¹⁰.

Tomás Cloma sent a letter dated May 15, 1956 to the Republic of the Philippines’ Minister of Foreign Affairs to announce that he and his group had occupied a 64,976-square-mile area to the west of Palawan Island, that this area was outside of Philippine territorial waters and was not subject to the jurisdiction of any countries, and that this area had been found and effectively occupied as a terra nullius. He also included with the letter a map of his claimed area. Although the names of these islands were completely changed, Cloma’s map indicates that the Kalayaan area includes most of islands in the Spratlys⁸.

The Philippines’ Minister of Foreign Affairs subsequently declared in a press conference on May 19, 1956 that the islands in the Spratlys including Itu Aba and Spratly are subject to the Philippines’ sovereignty as they are closest to the Philippines. This declaration met with objections from Sai Gon, Beijing, and Taiwan. When Taiwan showed its intention of deploying troops to the Spratly Islands, Manila promptly sent a notice to Taiwan and South Viet Nam and said that it had not officially claimed sovereignty over the area.

On July 6, 1956, Tomás Cloma sent a letter to the Philippines’ government to ask that Kalayaan become a protectorate of the Philippines. In his response, the Philippines’ Minister of Foreign Affairs stated that any island in the area that is not within the group of seven islands referred to as “the Spratly Islands” by international community can be considered as terra nullius, and thus can be freely exploited and inhabited by citizens of the Philippines or any other countries. To retaliate against the activities by Tomás Comas, South Viet Nam sent a patrol ship to the Spratly Islands in August 1956.

The first clash between Taiwan’s navy and Tomás Cloma’s group occurred on October 1, 1956 in North Danger Shoal. Tomás Cloma’s group ended up having all their weapons stripped while the Philippines’ government did not intervene.

During 1970–1971, President Ferdinand Marcos ordered the Philippines’ navy to occupy some islands in the Spratlys including Thitu, Nanshan, and South Rock. The Philippines also organized patrols in many small islands and reefs in the northeast of the archipelago⁷. After the Philippines attempted once more but failed to occupy Itu Aba Island in 1971, it continued to object to Taiwan’s occupation of the island with three arguments, namely, (1) the Philippines’ sovereignty over the islands based on Tomás Cloma’s discovery of terra nullius, (2) de facto occupation without notice by China of many islands under the jurisdiction of the Allies, and (3) the Philippines archipelagic waters containing the Spratlys¹⁰. The Philippines also expanded its occupation to 1,000 troops and built an airport on Thitu Island. Tomás Cloma transferred the “sovereignty” of the islands to the Philippines’ government in 1974. By that time, the Philippines had acquired control over four islands in the Spratlys.

In 1978, the Philippines deployed troops to seven islands in the Spratlys. The President of the Philippines then signed Decree 1596¹² on June 11, 1978 to annex these seven islands to the Philippines’ territory. The decree also states that “these areas do not legally belong to any state or nation but, by reason of history, indispensable need, and effective occupation and control established in accordance with the international law, such areas must now deemed to belong and subject to the sovereignty of the Philippines”, and that a 200-nautical-mile economic exclusive zone was set for these islands¹⁰.

In a press conference on September 14, 1979, the President of the Philippines stated clearly that his country would maintain its claim over the seven islands that it occupied but not all of the Spratly Islands. The Philippines’ President also re-affirmed that these seven islands had never been occupied, known of, inhabited, or even marked in any maps before World War II, and they had thus been terra nullius until the Philippine’s occupation.

On March 10, 2009, the President of the Philippines promulgated Republic Act 9522 to define the archipelagic baseline of the Philippines, in which most of the Spratly Islands was included in the Philippines’ regime of islands. China quickly objected while Vietnam re-asserted its claims to the Spratlys but did not mention the Act specifically.

Arguments from the Philippines, in general, do not have a solid basis. The Philippines maintains that the islands it claimed were terra nullius. Even if we ignore those events in the Spratlys in previous centuries, the Spratly Islands were effectively occupied since 1930 by France (French troops had been on Thitu Island since April 1933) and transferred to Viet Nam without objection from any countries including the Philippines when France left Indochina. Also, the claim that these islands should belong to the Philippines on the basis of proximity is not supported by international law. Moreover, the Philippines’ occupation and claim in the Spratly Islands have been opposed by relevant countries from the beginning. Therefore, the involvement of the Philippines in these islands cannot constitute an effective occupation without disputes as required by international law.

Malaysia

In 1978, Malaysia made its first claims for sovereignty over Amboyna Cay, Mariveles Reef, and Commodore Reef on the basis that these features lie on its continental shelf. The 1979 map of Malaysia depicted some islands in the Spratlys as Malaysia’s territory.

Malaysia started its first military occupation in June 1983 by taking control of Swallow Reef, which is within its claimed area. In September 1983, Malaysia officially declared its intention to occupy James Shoal, Swallow Reef, Ardasier Reef, and Mariveles Reef, and asserted that these islands/reefs lie within Malaysia’s “marine economic zone”⁷. In December 1986, Malaysia’s troops occupied Mariveles and Ardasier Reefs. In June 1999, Malaysia expanded its occupation to a total of seven islands/reefs/shoals by taking control over Erica Reef and Investigator Shoal.

In general, Malaysia cites the international law’s regulations of continental shelf to support its claim in the Spratly Islands. However, Article 76 of the 1982 United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) defines clearly that: “The continental shelf of a coastal State comprises of the seabed and subsoil of the submarine areas that extend beyond its territorial sea throughout the natural prolongation of its land territory to the outer edge of the continental margin, or to a distance of 200 nautical miles from the baselines from which the breadth of the territorial sea is measured where the outer edge of the continental shelf does not extend up to that distance”. This definition does not govern the above water islands/reefs/cays on the continental shelf and thus cannot provide legal ground for Malaysia’s claims, which already lack historical grounds.

Brunei

Brunei only claims Louisa Reef based on the argument that this reef is within its exclusive economic zone.

Article 56 of the 1982 UNCLOS, however, only acknowledges that a coastal State has (1) “sovereign rights for the purpose of exploring and exploiting, conserving and managing the natural resources, whether living or non-living, of the waters superjacent to the seabed and of the seabed and its subsoil, and with regard to other activities for the economic exploitation and exploration of the zone, such as the production of energy from the water, currents, and winds”, and (2) jurisdiction to establish and use artificial islands, installations and structures for marine scientific research, and protection and preservation of marine environment. The use of UNCLOS to claim sovereignty over islands within the exclusive economic zone is an aberrant interpretation of the Convention. Therefore, the argument from Brunei, similar to that of Malaysia, is unconvincing.

The legal question in this case is whether Louisa Reef can be considered as an island. This question is critical because a State can only claim and acquire sovereignty over islands (defined by article 121 of UNCLOS as a “naturally formed area of land, surrounded by water, which is above water at high tide”). If Louisa Reef is submerged or is a low tide elevation then neither Brunei nor any other countries can claim sovereignty over it^18,19, and Brunei can only claim certain restricted rights as prescribed by UNCLOS. And if this is the case, we shall have to resolve the question of whether Louisa Reef lies within Brunei’s exclusive economic zone or that of Viet Nam or Malaysia.

CONCLUSION

In the light of international law, the above comparative analysis of perspectives from different claimants of the Paracel and Spratly Islands reveals that the most logical and best-supported arguments are those of Viet Nam. In reality, however, the prolonged and complicated nature of disputes in area, as well as the involved parties’ intention, make dispute resolution through legal means a very difficult approach. Instead, an integration of legal, historical, political, and economic solutions is needed to resolve the issue. And any resolution for the South China Sea’s dispute would require efforts and good will of the involved parties, particularly China, which has been objecting to any proposal by Viet Nam to bring the Paracel and Spratly Islands’ issue to the International Court of Justice.

Nevertheless, the legal perspective of the issue is still of vital importance.

-------

Aknowledgement

The author wishes to thank Drs. Nguyễn Đức Hùng, and Lê Vĩnh Trương for their comments and discussion.

Literature Cited

1. Wojciech Góralczyk, Stefan Sawicki (2007). Introduction to International Public Law (Prawo miedzynarodowe publiczne w zarysie). Warszawa, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (in Polish).
2. Ministry of Foreign Affairs of the Socialist Republic of Viet Nam (1988). White Paper: The Archipelagos of Paracels, Sprartlys and International Law (in Vietnamese and English).
3. Vladimir Jaseniew, Evginii Stephanow (1982). The Chinese Frontiers: From Traditional Expansionism to Present Hegemonism (Kитайские границы: от традиционного экспансионизмa к текущемy гегемонизмy). Moscow (in Russian).
4. Jean-Pierre Ferrier (1975). The Conflict of the Paracel Islands and the Problem of Sovereignty over the Uninhabited Islands (Le conflit des iles Paracels et le problème de la souveraineté sur les iles inhabitées). Annuaire francais de droit international. Vol. 21 (in French).
5. Monique Chemillier-Gendreau (1998). Sovereignty over the Archipelagos of Paracels and Spartlys (Chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa) (in Vietnamese). Ha Noi. Translated from “La souveraineté sur les archipels Paracels et Spratleys” (in French). L’Harmattan, Paris.
6. Marcel Beauvois (November 27, 1971). The Archipelagos of Paracels and Spratlys (Les archipels Paracels et Spratley). Vietnam Press nr.7574 (in French).
7. Jan Rowiński (1990). South China Sea––Potential Dispute in Asia (Morze Południowochińskie––region potencjalnego konfliktu w Azji). Warsaw (in Polish).
8. Marwyun Samuels (1982). Contest for the South China Sea, New York, 1982
9. Nguyễn Hồng Thao (2000). Viet Nam and the Maritime Disputes in the South China Sea”. Institute of Economic Law of the Sea (Le Vietnam et ses différends maritimes dans la mer de Bien Dong [Mer de Chine méridionale]). Monaco (in French).
10. Lee G. Cordner (1994). The Spratly Island dispute and the Law of the Sea. Ocean Development and International Law, Washington D.C. Vol. 25.
11. Phạm Hoàng Quân (December 11, 2007). “Xisha” and “Nansha” in China’s historical documents. Talawas: http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=11697&rb=0302 (in Vietnamese).
12. Kuang-Minh Sun (1990/1991). Dawn in the South China Sea? A Relocation of the Spratly Islands in an Everlasting Legal Storm. South African Yearbook of International Law, University of South Africa. Vol. 16.
13. Lacoste Yves (1981). China’s Sea or Southeast Asian Sea (Mer de Chine ou Mer de l’Asie du Sud-Est). Herodote, Paris (in French).
14. Dương Danh Huy (November 9, 2011). Was there one or were there two States in North and South Viet Nam during the 1954–1975 War?(Trong chiến tranh 54–75, có một hay hai quốc gia Việt Nam trên hai miền Bắc, Nam). Southeast Asian Sea Foundation: http://www.seasfoundation.org/articles/from-members/1288-trong-chin-tranh-54-75-co-mt-hay-hai-quc-gia-tren-hai-min-bc-nam (in Vietnamese)
15. Từ Đặng Minh Thu (July 2007). Sovereignty over the Two Archipelagos of Paracels and Spratlys (Chủ quyền trên hai quần đảo Hoàng są và Trường Sa). Thời Đại Mới (New Era) Magazine, Vol. 11 (in Vietnamese).
16. Michael Hindley, James Bridge (June 1994). South China Sea: the Spratly and Paracel Islands Dispute. The World Today, London, Vol. 50.
17. Quốc Tuấn (1975). Comments on China’s arguments on the Paracels and Spratlys’ issue (Nhận xét về các luận cứ của Trung Hoa liên quan tới vấn đề chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa). Tập san Sử Địa (History and Geography Reviews). Vol. 29. Sai Gon (in Vietnamese)
18. International Court of Justice (2001). Judgement: Maritime Delimitation and Territorial Questions between Qatar and Bahrain. http://www.icj-cij.org/docket/files/87/7029.pdf
19. International Court of Justice (2008). Judgement: Sovereignty over Pedra Branca/Pulau Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore). http://www.icj-cij.org/docket/files/130/14506.pdf

Những ghi chép về Chopin (André Gide) - phần cuối

(Thái Linh dịch)

Prelude Rê thứ (prelude cuối cùng của opus 28) cũng chịu một số phận vô cùng hẩm hiu. Dấu nối legato nối các nốt nhạc cách xa nhau đến chóng mặt. Ở đây cũng vậy, trong phần giai điệu không hề có bất cứ sự tinh tế nào, thay vào đó là phản chiếu của sự bất khả kháng mà bè trầm thô bạo nhấn mạnh một cách gớm guốc. Phần giữa hợp âm rải của bè trầm chủ đạo trong chín nhịp đầu tiên ban đầu được đánh dấu là ngân, nghĩa là được đánh dấu đồng thời ở nốt móc hai và nốt đen. Nốt đen ngừng xuất hiện từ nhịp thứ mười.

Tôi những muốn biết chỉ dẫn này (và sau đó là việc bỏ nó đi) có xuất phát từ Chopin hay không. Tôi cho rằng sẽ thú vị nếu trở lại với nó ở những chỗ khác nhau trong bản nhạc, nghĩa là xem nốt thứ hai như nốt ngân. Một số bản in chỉ dẫn chơi staccato nốt cao của giọng thứ hai, nốt thứ năm trong mỗi nhóm, hay ít ra là chơi portato. Điều này có thể thực hiện được. Ôi, bao giờ chúng ta mới có được những bản in nhạc Chopin chuẩn, theo đúng những bản chép tay của ông? Tôi đã được nghe vài lần prelude này – gấp gáp như thường lệ, khi nhóm năm nốt nhạc lặp đi lặp lại bị rút xuống thành một thứ tiếng rì rầm nhộn nhạo – người chơi dường như e ngại sự đơn điệu, sợ cái sự xấu xí chủ tâm, chỉ còn duy nhất cách nhấn mạnh một cách nhẫn tâm nhịp điệu của năm nốt ấy bằng một nhịp khác, cũng tàn nhẫn, nhấn bằng nốt trầm thấp nhất (thường là âm chủ), lặp lại như nhát búa gõ nhịp hoàn hảo, chia nhịp sáu này ra làm bốn, nghĩa là tạo ra nhịp thứ hai hoàn toàn không phụ thuộc gì vào nhịp thứ nhất.

Tôi vốn phản đối cực lực ý kiến phổ biến về nỗi u sầu hoài nhớ trong nhạc Chopin, trong thứ âm nhạc mà tôi không biết bao lần đã bắt gặp biểu hiện của niềm vui cao nhã tuyệt vời nhất. Nhưng trong hai prelude này tôi chỉ tìm thấy nỗi tuyệt vọng đen tối nhất. Đúng vậy, sự tuyệt vọng, từ „u sầu” ở đây không có nghĩa lý gì, đó là cảm xúc bất khả kháng, hai lần bị ngắt quãng trong những nhịp cuối cùng của Prelude Rê thứ, lặp lại lần thứ hai một cách chấn động ở nhịp điệu run rẩy bồn chồn tựa như tiếng khóc thổn thức, cảm xúc sau đó bị bôi xóa bằng nét lướt tàn nhẫn cuối cùng kết thúc fortissimo ở đâu đó sâu thẳm kinh hoàng, chạm thấu đáy địa ngục.

Prelude Fa thăng thứ op.28 no 8, như nhiều bản nhạc khác của Chopin, mang tính chất perpetuum mobile. Từ đầu đến cuối bản nhạc không có điểm dừng nào, tuy nhiên ở đây các câu nhạc rất rõ ràng, mặc dù chúng liên quan chặt chẽ với nhau. Dẫu prelude này có nhịp nhanh, tôi vẫn thích bắt đầu chơi nó hơi rụt rè một chút, nhấn mạnh mô típ chính một cách rõ ràng và sáng sủa và như tò mò chờ xem chính Chopin sẽ trở nên thế nào. Câu đầu, như thường thấy ở Chopin, được lặp lại với một kết thúc khác. Thực sự là, cho dù tác phẩm này là một bản nhạc được soạn hoàn hảo thế nào đi chăng nữa, tôi vẫn muốn giữ cho nó cái vỏ ngoài của một khúc phóng túng, tôi muốn thuyết phục về ấn tượng từng bước khám phá, lần lần tiến vào miền chưa biết. Các nhóm nốt móc ba, mặc dù được viết nhỏ, không thể chơi pianissimo như những nét hoa mỹ thông thường. Tôi ưa chơi chúng với âm thanh mạnh như những nốt nhạc được chơi bằng ngón cái; chỉ cần hơi ngân nốt nhạc này là đủ để mang lại nó cái ưu thế mà nó có, một khi nó là cơ sở cho tất cả các nốt còn lại. Tôi những muốn nhóm sáu nốt nhạc lớn (được lặp lại một cách cực đoan trong quãng tám) được xem như một khối, mỗi khối cận kề chặt chẽ với khối tiếp theo. Những nét hoa mỹ này, như thể xuất phát từ nốt nhạc đầu tiên, tương tự như giọng hòa âm, hình thành âm thanh, làm rõ nét giọng điệu không ngừng thay đổi và hợp nhất với nốt nhạc chính. Nếu nốt nhạc chính vang lên quá rõ, bản nhạc chỉ trở nên lóng lánh, là một giai điệu dễ dãi, nhưng mất đi toàn bộ sức hút và ý nghĩa. Ngược lại, nếu cho tất cả các nốt nhạc một cường độ âm thanh như nhau, prelude này lại khiến người ta thán phục như một trong những bản nhạc đẹp nhất của tập.

Nếu như tôi vẫn lên án rằng phần lớn các tác phẩm của Chopin bị chơi với nhịp quá nhanh, thì cũng tôi phải nói rằng Prelude Si thứ bị chơi quá chậm. Dường như người ta cố gắng khiến cho nó trở thành u sầu, càng u sầu càng tốt...Tôi nhớ đã nghe nó được chơi làm nền cho giọng đọc thơ Baudelaire. Điều này làm hại cả nhạc lẫn thơ. Ta hãy để sáng kiến này lại đó cho những người thực ra chẳng yêu thơ cũng chẳng yêu nhạc.

Không đi sâu vào chủ đề âm nhạc mô phỏng, sự lặp lại một cách đầy ngoan cố trong Prelude Si thứ nốt nhạc cao (âm chủ) và các âm át trong Prelude Rê trưởng phải mạnh và rõ, vô tình với giai điệu lẩn trong nó; đơn điệu, tàn nhẫn như giọt nước mưa rơi không ngừng, như sức mạnh thiên nhiên vô tình với cảm xúc con người, và qua đó gột bỏ hết mọi sự tinh vi và cường điệu.

Để thực sự thưởng thức âm nhạc, tôi không thấy cần cảm thụ nó thông qua văn học hay hội họa, và „ý nghĩa” của bản nhạc chẳng có nghĩa gì mấy với tôi. Nó bóp nghẹt bản nhạc và làm phiền tôi. Bởi vậy mặc dù công nhận Schhubert, Schumann hay Faurégo đều quan trọng như nhau, tôi vẫn thích âm nhạc không có lời hơn cả, nhất là âm nhạc thần bí của những buổi tế lễ. Âm nhạc thoát ra khỏi thế giới vật chất và cho phép chúng ta cũng thoát khỏi nó. Nếu như có một số prelude (giọng Sol trưởng và Fa trưởng) không gợi ra bất cứ phong cảnh nào, thì tiếng rì rầm của bè trầm trong prelude thứ nhất và giọng cao nhất trong prelude thứ hai khiến tôi không ngừng liên tưởng đến tiếng rì rào của dòng sông đang chảy. Trong prelude thứ nhất cũng như thứ hai, những nốt nhạc đầu tiên rút gọn thứ mà ta không còn dám gọi là giai điệu đến cấu trúc đơn giản nhất, dường như được tiếng rì rầm này gây ra và như bắt nguồn ngẫu hứng từ nó. Trong Prelude Sol trưởng (op.23 no 3) đó thậm chí là những nốt y hệt, chỉ cách xa nhau hơn, như sự gọi mời kín đáo và tế nhị biểu hiện trong phần đệm chập chờn này. Nên để ý đến nó và tạo ra cảm giác tinh tế hầu như không thể nhận thấy, mà điều đó là bất khả nếu chơi prelude này với nhịp nhanh khó chịu như những nghệ sỹ trình diễn vẫn làm. Thật thoải mái làm sao! Trong cả bản này lẫn bản kia ta chỉ vừa mới bỏ điệu mở đầu để sang điệu khác, rất giống, trong khoảnh khắc đã trở lại ngay với điệu ban đầu. Ở đây Chopin từ bỏ mọi sự tế nhị dịu dàng, từ bỏ các sắc thái bí ẩn của những điệu khác, điều mà ông sẽ đẩy toàn bộ phần âm nhạc sau này vào, mặc dù trước đó ông đã làm sửng sốt, đôi khi chọc tức người đương thời. Tôi khâm phục việc khi chối bỏ mọi uyển ngữ và mánh khóe, âm nhạc của Chopin càng riêng biệt tới mức khó có thể hình dung mấy nhịp này do bất kỳ ai khác viết ra. Ông càng là Chopin khi càng ít cố gắng là Chopin. Không hề có một phép tu từ, không hề có khát khao thổi phồng ý tưởng âm nhạc và khai thác gì nhiều hơn từ đó, mà trái lại, khao khát giản lược đến cùng cực sự biểu lộ của nó và hướng đến hoàn hảo.

(Hết)

Những ghi chép về Chopin (André Gide) - phần 1
Những ghi chép về Chopin (André Gide) - phần 2
Những ghi chép về Chopin (André Gide) - phần 3

Ngợi ca những giấc mơ (Wisława Szymborska)

Thái Linh dịch

Trong mơ

tôi vẽ như Vermeer van Delft.

Tôi nói thành thạo tiếng Hy Lạp

không chỉ với người sống.

Tôi lái chiếc xe hơi

ngoan ngoãn nghe lời.

Tôi tài hoa,

viết ra những trường ca vĩ đại.

Tôi nghe thấy những giọng nói

không tệ hơn lời thần thánh uy nghiêm.

Các bạn hẳn sẽ ngạc nhiên

vì tôi chơi dương cầm với ngón nghề tuyệt kỹ.

Tôi bay lượn như cần phải thế

nghĩa là bay lên từ chính mình.

Khi ngã xuống từ mái nhà

tôi rơi êm ru trên cỏ.

Với tôi chẳng có gì là khó

việc thở dưới nước sâu.

Tôi không phàn nàn gì đâu:

tôi khám phá ra Atlantis.

Tôi cảm thấy vui thích

vì luôn kịp tỉnh giấc trước khi qua đời.

Khi chiến tranh vừa được châm ngòi,

tôi lập tức trở mình sang phía khác.

Tôi là, nhưng không buộc phải là

đứa con của thời đại.

Vài năm trước tôi nhìn thấy

có hai mặt trời.

Chim cánh cụt thì mới hôm kia thôi.
Hoàn toàn sắc nét.

Cái chết của những người tình (Charles Baudelaire)

Thái Linh dịch

Giường ta sẽ ngát hương thơm dìu dịu

Những ghế dài trũng xuống tựa mồ sâu

Và kỳ hoa trên kệ khoe màu,

Nở vì ta dưới trời xanh tươi đẹp

Hai trái tim ta như đuốc hồng cháy rực

Tỏa miệt mài đến hơi ấm cuối cùng

Phản chiếu đôi luồng sáng mênh mông
trong hai linh hồn, đôi gương lồng bóng.

Huyền bí sắc hồng lơ đêm nhập nhoạng

Ta trao cho nhau một tia chớp mà thôi
như nức nở trĩu dài lời vĩnh biệt;

Trung tín và hân hoan, một thiên thần sẽ đến

Rồi nhẹ nhàng khẽ mở cửa ra

Hồi sinh những tấm gương mờ, những ngọn lửa phôi pha.

(dịch từ bản tiếng Ba Lan của Bronisława Ostrowska)

Thơ những ngày mất ngủ

Anh đâu rồi, yêu thương của em,

Trong những tháng ngày này dài quá!

Ngực rạn vỡ vì những lời xa lạ

Làn da buồn băn khoăn...

Em nhớ anh mỗi phút bảy mươi lần

Năm giác quan, nỗi nhớ là thứ sáu

Những da diết len trong từng mạch máu

Chảy về đâu cũng chạm phải yêu thương.

Tựa cánh chim chung thủy với không gian

Tựa nhành hoa lặng thầm cùng mặt đất

Em nhớ anh, cũ xưa như sự thật

Em nhớ anh, tinh khôi như sự sống trên đời.

Em vẫn nghe đâu đó tiếng anh cười

giữa phù phiếm, đam mê và minh triết...

Em thầm gọi mà anh nào hay biết,

Sa mạc, bầu trời, hơi ấm của em!

Khi ngày dài, đêm cũng dài thêm

Thu lại sang, lá vàng vì mất ngủ

Màn hình trắng như tận cùng nỗi nhớ

Anh đâu rồi, yêu thương của em?

Thái Linh

Hay, vì đau

Cuộc trò chuyện về nghệ thuật Ba Lan giữa Grzegorz Sroczyński  - phóng viên báo Gazeta Wyborcza , và giáo sư Maria Poprzęczka - chủ tịch Hội Sử gia Nghệ thuật (Ba Lan), hiện đang giảng dạy tại Đại Học Tổng Hợp Warszawa, đăng trong chuyên san Giày cao gót (Wysokie Obcasy) số ra ngày 27.10.2012. Thái Linh dịch (bản dịch đã được trích đăng tại Tuổi Trẻ Cuối Tuần)

(GS. Maria Poprzęczka)

Grzegorz Sroczyński: Càng kỳ quặc càng tốt.

Maria Poprzęczka: Nghệ thuật đương đại à? Có lẽ anh quá lời.

GS: Có một cái xô, có một thứ dung dịch màu đỏ nhỏ vào đó, xung quanh treo mấy sợi dây, từ loa phát ra tiếng nghiến kèn kẹt khủng khiếp. „Tác phẩm vô đề”. Hãy thử tỏ ra minh triết xem nào.

MP: Trong Salon de Paris trưng bày nghệ thuật chính thống nổi tiếng thế kỷ XIX, người ta treo hàng trăm bức tranh phong cảnh và các ả khỏa thân. Chán phèo.

GS: Nhưng ít ra với ả khỏa thân thì còn hiểu được người ta muốn nói gì.

MP: Thật lạ là con người không muốn đứng trước điều khó hiểu là tác phẩm của bàn tay người khác. Trước tác phẩm bất khả tư nghì của các thế lực cao siêu -Thượng đế, Chúa hay thiên nhiên – thì họ lại thích. Một số người thậm chí còn khao khát những thứ kỳ cục ấy. Nhưng khi một nghệ sỹ sản tạo ra cái gì đó khó hiểu thì lại nảy sinh nghi ngờ rằng anh ta lừa dối tôi và muốn biến tôi thành thằng ngốc.

GS: Thế anh ta có lừa dối không?

MP: Đáng tiếc là cũng thường như vậy.

GS: Tôi có mấy người bạn cạch đi xem kịch từ khi họ đi xem cái gì đó tiền vệ, ở đó họ bị đổ một thứ mỡ nâu lên người, bị ấn lên sân khấu và bắt đóng giả làm chó sói

MP: Có cách rất tốt cho tình huống này: bỏ về. Tôi đã không đi xem kịch suốt 20 năm.

GS: Cái gì cơ?

MP: Thì thế đấy. Tôi còn có cả lý thuyết về chuyện vì sao tôi không đi xem kịch. Bởi vì tôi không thích việc đóng giả. Đây nhé, người ta bắt tôi ngồi vào ghế rồi xem Holoubek và Łomnicki đang đóng giả rằng họ không phải là Holoubek và Łomicki mà là người khác, rồi tôi lại còn phải trả tiền nữa chứ!

GS: Một giáo sư về nghệ thuật đương đại có thể không đi xem kịch được sao?

MP: Như anh thấy đấy, có thể. Tôi đọc các bài phê bình trên báo chí để biết tình hình thôi.

GS: Bây giờ bà cũng không đi?

MP: Bây giờ tôi có đi, nhưng chỉ khi nào có gì đó thật đặc biệt. „Hamlet” của Klata trong Xưởng đóng tàu Gdańsk, „Macbeth” của Jarzyna trong một nhà máy cũ. Xem những thứ cổ truyền đối với tôi là mất thời gian. Thỉnh thoảng tôi bỏ về.

GS: Lần cuối cùng là khi nào?

MP: Ở Berlin, vì người ta hò hét trên sân khấu kinh quá. Không được để cho ai khủng bố mình hết, kể cả các nghệ sỹ. Nếu anh không thích cái xô kia thì khi đó anh nên bỏ ra ngoài và không quay lại nữa.

GS: Một người có văn hóa có thể không thèm quan tâm đến nghệ thuật đương đại không?

MP: Có thể. Anh ta sẽ mất chút gì đó, nhưng cũng không đến nỗi quá nhiều. Có hàng đống rác rưởi. Rất nhiều.

GS: Đặc điểm chính của cái thứ rác rưởi đương đại này là gì?

MP: Thứ cấp. Bịp bợm. Tự mãn. Sự vội vã để thành công. Và sự gây rối tri-thức-cảm-xúc. Chính là cái điều anh vừa nói: bạn không thích có nghĩa là bạn chưa đủ trình. Nếu bạn không hiểu thì biến đi mà xem tranh Matejko(1). Trong sinh hoạt nghệ thuật của chúng ta, đáng tiếc, vẫn tồn tại sự phân chia ra „chúng tôi” và „họ”.

GS: Chúng tôi là ai?

MP: Thế giới nghệ thuật và các định chế của nó, các nghệ sỹ, các nhà trưng bày, các phê bình gia, và công chúng lui tới các buổi khai mạc.

GS: Còn họ?

MP: Là số còn lại.

GS: Những người hâm mộ Lichen(2) và tranh tôn giáo hàng chợ?

MP: Cũng có họ. Mặc dù đó là sự phân chia quá đơn giản và nhầm lẫn. Giữa nghệ thuật đương đại được trưng bày và các tác phẩm tôn giáo hàng chợ trải ra một khuynh hướng rộng lớn và nhiều dòng các sản phẩm nghệ thuật. Nhưng cũng chẳng có gì phải ảo tưởng – nghệ thuật không và chưa từng là quân bình (egalitarian-ND). Sẽ mãi luôn có „chúng tôi” và „họ” nào đó, „người mình” và „người khác” nào đó. Cốt sao cho sự phân chia này không làm nảy sinh ra thù nghịch và khinh thường. Chỉ chừng ấy thôi và những chừng ấy.

GS: „Họ” muốn nghệ thuật ít nhất cũng phải hiểu được. Và có cái gì đó đèm đẹp treo trên lò sưởi.

MP: Ở Thành Cổ Warszawa có thể mua được những thứ đẹp và dễ hiểu. Tôi hoàn toàn không nói giễu ở đây. Tôi cho rằng nếu ai đó thích thứ nghệ thuật này thì không nên xấu hổ vì điều đó. Anh ta có quyền thích như thế. Tôi hay ngó nghiêng các sản phẩm này, tôi rất quan tâm đến tranh pháo ngoài dòng văn hóa chính thức. Tôi loại ra đồ lưu niệm cho khách du lịch. Sau khi sàng lọc thì hóa ra tranh phong cảnh chiếm ưu thế. Những bức „tranh phong cảnh chung chung”.

GS: „Tranh phong cảnh chung chung” là thế nào?

MP: Có cây cối xanh xanh, có sông hồ và có núi, hơi phủ tuyết một chút. Có thêm con vật gì đó vào thì càng tốt.

GS: Con hươu.

MP: Ví dụ thế. Và đây không phải là đặc sản Ba Lan chúng ta. Mười mấy năm trước Komar và Melamid – hai nghệ sỹ Nga rời Liên Xô sang phương Tây và trở nên khá thành đạt – đã làm một cuộc thăm dò trên phạm vi toàn cầu, từ Pernambuco đến Kyoto về „bức tranh được mong muốn nhất” và „bức tranh ít người thích nhất”. Họ làm thăm dò này một cách chuyên nghiệp, sử dụng các cơ quan thăm dò dư luận ở từng nước. Và trong tất cả các nền văn hóa bức tranh được mong muốn nhất đều giống nhau: mặt trời, bầu trời xanh, nước, núi và động vật. Nghĩa là thiên đường.

GS: Thế „bức tranh ít người thích nhất” ra sao?

MP: Trừu tượng – những khối hình học gì đó được vẽ bằng màu chết. Nhu cầu cần có thiên đường là thứ bẩm sinh của chúng ta, cũng có thể thấy rõ điều này trong tranh ở Thành Cổ Warszawa. Có thể đó là một cô gái tóc vàng ngực lớn, có thể đó là con ngựa – có Nguyên soái cưỡi hoặc không – nghĩa là thiên đường đã mất thời tiền chiến. Người ta có nhu cầu để cuộc sống dễ thương hơn đôi chút.

GS: Nghệ thuật đương đại thật xa xôi với nhu cầu đó.

MP: Vì nó không phục vụ nhu cầu này. Chừng nào nghệ thuật còn được hình thành theo đơn đặt hàng cụ thể – giáo sỹ cần tượng thánh cho nhà thờ, hoàng tử cần nàng Vệ nữ khỏa thân cho phòng ngủ, nhà quý tộc cần chân dung tiền nhân – tất cả đều rõ ràng. Nhưng sau đó định chế bảo tàng xuất hiện. Một không gian công chúng chuyên biệt chỉ dành cho nghệ thuật và chỉ để xem nghệ thuật. Một thay đổi căn bản. Bảo tàng và phòng trưng bày, mặc dù xuất hiện vào thế kỷ XVIII, vẫn tiếp tục chiếm ưu thế trong đời sống nghệ thuật ngày nay.

GS: Như thế nào?

MP: Nghệ sỹ đã không còn sáng tạo theo đơn đặt hàng của cá nhân cụ thể nữa. Nghệ thuật đương đại hình thành trước hết là để triển lãm. Walter Benjamin từ rất lâu đã đưa ra khái niệm giá trị triển lãm, dần dần nó đã thay thế tất cả các giá trị khác. Điều này đồng điệu cùng với cách hiểu hiện đại về nghệ thuật như một hiện tượng tự trị thuần túy. Như vậy nếu nghệ thuật mang tính tự trị và bị tước bỏ các chức năng khác mà người ta gọi một cách xem thường là các chức năng phục vụ, thì nó chỉ còn đủ tiêu chuẩn để triển lãm. Và để cho thị trường nghệ thuật.

GS: Giá trị triển lãm, tức những gì các phê bình gia ưa thích?

MP: Không, vì các cuộc triển lãm vẫn là dành cho công chúng. Chỉ có điều người xem đương đại không có dung nhan, không cụ thể như trước kia. Họ là vô danh, giả định và tiềm tàng.

GS: Ở nước ta thì họ còn vắng mặt nữa. Bảo tàng Tate Modern ở London mỗi năm có vài triệu lượt người xem. Bảo tàng Nghệ thuật Đương đại Warszawa nằm trong phòng trưng bày cũ của hãng đồ gỗ Emilia và thường vắng teo.

MP: Thế anh thử đến gian trưng bày hội họa thế kỷ XVII và XVIII trong Bảo tàng Quốc gia đi. Ở đấy mới là vắng teo. Chuyện người Ba Lan thích nghệ thuật thời xưa còn nghệ thuật đương đại thì không, chỉ là ảo ảnh. Mọi loại nghệ thuật đối với chúng ta đều khá xa lạ. Ở đây sự khác biệt giữa Ba Lan và phương Tây rất rõ rệt, đáng tiếc.

GS: Từ đâu mà có sự khác biệt này?

MP: Từ lịch sử. Văn hóa Ba Lan cổ không phải là văn hóa tranh pháo, đó là văn hóa của những thứ xa xỉ, gấm vóc, xa hoa, vũ khí trang trí lộng lẫy. Người ta yêu những đồ ấy chứ không yêu tranh - thứ được xem là nghệ thuật hạng hai. Tình trạng này kéo dài rất lâu. Vào giữa thế kỷ XIX khi chúng ta có một bên là thi ca lãng mạn vĩ đại và âm nhạc Chopin, một bên là nền hội họa khiêm tốn, sự chênh lệch lớn đến nỗi Julian Klaczko đã đặt câu hỏi về „lý do tồn tại của nghệ thuật Ba Lan”. „Từ hàng thế kỷ Ba Lan đã chiến thắng bằng gươm và thập tự, chứ không phải bằng cây cọ và cái đục. - ông chứng minh, và khi đó cũng gây ra cuộc tranh cãi lớn. Ngày nay chúng ta vui mừng vì giai đoạn đó ta có Piotr Michałowski, nghệ sỹ tầm cỡ châu Âu. Nhưng ông chỉ là một nghệ sỹ không chuyên lớn. Stanisław Witkiewicz cha đã viết rằng nghệ thuật Ba Lan khoảng năm 1850 là „một con số không to tướng”.

GS: Và sau đó là cái ông Matejko khủng khiếp.

MP: Anh đừng nói thế. Nhờ Matejko mà người Ba Lan trân trọng hội họa. Chính ông là người đã chỉ ra rằng môn nghệ thuật này có thể nằm cao nhất trong thang giá trị dân tộc, thậm chí có thể lớn lên đến tầm cỡ nghệ thuật tiên tri. Các thể hệ họa sỹ tiếp theo đã được hưởng lợi từ điều đó, nhất là trong giai đoạn Ba Lan Trẻ(3), cho dù họ chẳng tri ân và còn đả kích Matejko là họa sỹ tồi.

GS: Thế Matejko của chúng ta có khá không?

MP: Nhưng từ góc nhìn nào?

GS: Từ góc nhìn đơn giản đó có phải là thứ hội họa khá không. Trên phông nền châu Âu.

MP: Đây không phải là một câu hỏi được đặt đúng cách.

GS: Sao lại không? Đơn giản là: họa sỹ khá hay tồi. Bà là phê bình gia nghệ thuật mà.

MP: Chính vì vậy mà tôi không đánh giá theo những tiêu chuẩn không phù hợp. Đó không phải là điều quan trọng trong hội họa này. Matejko không khéo tự lăng xê. Nhưng bá tước giáo sư Stanisław Tarnowski đã khắc sâu nhiều câu nói của ông, trong đó có cái câu hay bị trích dẫn này: „Tôi không vẽ như tôi hiểu các tiêu chuẩn nghệ thuật của bức tranh hoàn hảo. Tôi muốn nói đến những điều quan trọng hơn điều đó...”

GS: Chính thế đấy. Nghệ thuật xoàng, nhưng được cái đúng đắn, bởi nó „nói đến những điều quan trọng hơn”.

MP: Đó không phải là nghệ thuật xoàng. Những bức tranh ấy được vẽ rất tốt trong truyền thống mà Matejko tiếp nhận. Con ngựa là con ngựa. Khẩu súng là khẩu súng. Hiệp sỹ là hiệp sỹ. Có thể ông không thích Matejko, nhưng đó là một họa sỹ rất hay.

GS: Hay ở chỗ nào?

MP: Ở cách minh họa lịch sử. Đó là những trình diễn vĩ đại lớn lên trong trí tưởng tượng Ba Lan.

GS: Chúng không thật.

MP: Thì sao nào? Tôi dẫn thêm một câu của Matejko, nó vụng về và do đó chắc là đáng tin: „Quan trọng là bức tranh gây ấn tượng với mọi người”. Và chúng gây ấn tượng. Gần đây tôi vào blog của học sinh cấp 2 xem các em viết gì về Matejko sau khi tham quan bảo tàng. Các em viết: „Kính phục!” Nguyên văn thế đấy.

GS: Do đâu mà có sự kính phục này?

MP: Thanh niên ngày nay được giáo dục trong văn hóa hình ảnh, lóng lánh và chuyển động. Mà trong tranh Matejko có chuyển động, có sự thống thiết và hành động. Có cả sự tàn bạo và máu me. Tức là những gì nuôi dưỡng văn hóa đại chúng. Hội họa về bản chất là bất động và câm, nhưng nó lại phải thuyết phục, truyền đạt các ý tưởng, kể chuyện. Có thể viết về lịch sử hội họa châu Âu – từ thời Phục hưng – như về sự gắng sức để chiến thắng những điều bất khả ấy. Matejko với sự biểu hiện cực đoan của mình là ví dụ cho cố gắng này: phá vỡ sự bất động, bất ngôn và tĩnh lặng. Cử chỉ kia, nét mặt nọ – tất cả đều với cường độ cao nhất! Đôi khi người ta đạt được hiệu quả mạnh mẽ bằng sự trống rỗng, yên lặng và vô ngôn. Nhưng đó không phải là Matejko.

GS: Và có lẽ nói chung không phải là người Ba Lan.

MP: Chính thế.

GS: Matejko có một ưu điểm – ít ra là người ta cũng biết tranh ông vẽ cái gì. Bây giờ Phòng trưng bày Zachęta trưng bày các sản phẩm đương đại và phải tích cực giải thích chúng. Thậm chí họ phát hành cả những cuốn hướng dẫn nhỏ cho người xem với các câu hỏi thế này: „Tác phẩm có kể câu chuyện nào không?” „Trong tác phẩm này có sử dụng những dấu hiệu biểu tượng điều gì không?”, „Vì sao tác phẩm không có nhan đề?”

MP: Tốt chứ sao. Bằng cách này Zachęta mời những người xem chưa được giáo dục vào cuộc đối thoại. Đó là những câu hỏi khích động, tấn công vào thói quen tiếp thu. Bởi vì có thể người xem vẫn luôn chờ đợi „Trận chiến ở Grunwald”(4).

GS: Người xem chờ đợi rằng ít nhất cũng biết được „tất cả là về cái gì”.

MP: Thì các phê bình gia là để làm việc đó. Những người trung gian giữa nghệ sỹ và công chúng. Chúng ta phải giải thích „tất cả là về cái gì” một cách kiên nhẫn, dễ hiểu và hấp dẫn, chứ không phải cứ khinh khỉnh ngạo mạn cố thủ trong pháo đài của mình.

GS: Bởi vì nghệ thuật đương đại phải được giải thích cho những người bé mọn à?

MP: Không phải bé mọn, mà đơn giản là công chúng. Rất khó nói người Ba Lan có hiểu nghệ thuật đương đại hay không, vì họ chưa có cơ hội làm quen với nó. Mấy năm trước nước ta còn chưa có bảo tàng nghệ thuật hiện đại. Chúng ta có cả núi việc khổng lồ trong việc giáo dục và các bảo tàng cần chú trọng vào điều này. Tập hướng dẫn nhỏ của Zachęta mà anh thấy buồn cười chính là một thử nghiệm giáo dục sáng suốt. Nếu người Ba Lan đã chỉ được xem nền nghệ thuật bị cắt khúc từ năm 1914 đến năm 1945 thì khó lòng ngạc nhiên khi bây giờ họ thấy sốc khi xem Julita Wójcik gọt khoai tây trong phòng trưng bày quốc gia.

GS: Nhưng cô ấy gọt khoai tây để làm gì?

MP: Để tôn vinh cái điều vốn là thường nhật, nhất là đối với phụ nữ. Không ít người nội trợ sẽ cảm thấy vui sướng rằng việc cô ta làm hàng ngày lại có thể được đưa vào một định chế văn hóa quốc gia.

GS: Tôi e rằng Julita Wójcik chả đến được với bà nội trợ thực thụ nào. Bởi vì chỉ có Maria Poprzęcka và các bà các cô Warszawa khác mới đến phòng trưng bày để khám phá cái công việc kỳ lạ này. Lần cuối bà gọt khoai tây là khi nào?

MP: Ba ngày trước, vì sau đó tôi ăn cơm. Tôi tự nấu ăn, tôi thích đồ nấu ở nhà.

Tôi đồng ý là thiếu sự liên kết giữa „những người bình thường” với nhóm ước lệ các bà các cô Warszawa thường hay lui tới các cuộc khai mạc triển lãm kia. Tôi đấu tranh với điều này trong khả năng của mình.

(…)

GS: Thế phải xem một bức tranh trong bảo tàng như thế nào?

MP: Ai thích thế nào thì xem như thế. Tôi có thể đi hết cả phòng trưng bày và nhìn lên trần. Phải biết tự bảo vệ trước lạm phát nghệ thuật. Có lần ở khoa tôi đã dám nói rằng trong các bảo tàng, tôi thích nhất là xem bức tranh ngoài cửa sổ. Tụi sinh viên nhắc lại điều này với tôi suốt nhiều năm sau.

GS: Vì sao lại là bức tranh ngoài cửa sổ?

MP: Vì ở đó là cuộc sống. Tôi quan tâm đến con người hơn quan tâm đến nghệ thuật rất nhiều – lời thú nhận đầy thỏa hiệp của một sử gia nghê thuật.

Tôi đã nghiên cứu hội họa thế kỷ XIX trong một thời gian khá dài. Nghệ thuật hiện đại khiến tôi thấy thú vị vì trong đó có đời sống: cơ thể, con người và hoạt động. Nhiều khi là chính nghệ sỹ biến cơ thể của mình thành vật thể nghệ thuật.

GS: Bauman viết về sự bất khả của tiền vệ trong nghệ thuật hiện đại: „Không có cái mới khi không có chuẩn tắc. Không có dị giáo khi không có chính thống giáo.”

MP: Chuẩn tắc vẫn đang hiện hành, vẫn có thể phân biệt những thứ nổi bật với những thứ xoàng xĩnh mà. Trong nghệ thuật đương đại Ba Lan có một thứ mà tôi gọi là „nhóm đại diện”. Đó là các nghệ sỹ gửi tác phẩm ra nước ngoài, được trao giải thưởng, có các cuộc trưng bày dấu ấn. Đó chính là bộ chuẩn tắc này.

GS: Nó có tốt không?

MP: Không tệ.

GS: Có gì trong đó?

MP: „Kim tự tháp súc vật” của Kozyra mở ra bộ chuẩn tắc này.

GS: Đó mà là nghệ thuật lớn à? Cái con ngựa với con chó, con mèo và con gà ấy?

MP: Không phải là chuyện đó.

GS: Chính thế, lại không phải chuyện đó. Gống như Matejko.

MP: Kozyra rất tuyệt.

GS: Cũng với những nguyên tắc y như Matejko: „Bởi vì tôi nói đến điều quan trọng hơn”.

MP: Không, khác chứ. Nhưng ta hãy cho qua „Kim tự tháp súc vật” đi, nó đã được nói quá nhiều rồi. Hãy nói về tác phẩm tuyệt nhất của Kozyra - „Nghi lễ mùa Xuân”.

GS: Nhưng cơ thể già nua thực hiện các chuyển động giật cục.

MP: Một tác phẩm đầy xúc động. Nó kết nối đến nhiều truyền thống khác nhau: vở ba lê „Nghi lễ mùa Xuân” của Stravinsky, tức là tới tác phẩm khai mở âm nhạc thế kỷ XX, và sâu hơn, là truyền thống tế lễ tà giáo – cô gái được chọn làm vật hiến tế sẽ phải nhảy múa tới chết để cuộc sống mới hồi sinh. Trên các màn hình được xếp vòng tròn, ta thấy điệu múa và nghe các motiv của Stravinsky. Kozyra trung thành với biên đạo ban đầu của vở ba lê, nhưng để những người già trong viện dường lão làm vũ công, họ được chụp ảnh khỏa thân trên nền trắng, hết tấm này tới tấm khác tiếp theo nhau. Phương pháp làm phim hoạt hình cho phép những người già có thể thực hiện được các động tác cực khó ngay cả đối với những vũ công trẻ chuyên nghiệp. Giao vai này cho những người già thật là việc khó có thể chịu đựng, nhưng gây rúng động và chân thật. Họ là những người bị hiến tế trong cuộc sống của chúng ta.

GS: Theo bà tác phẩm này nói về điều gì?

MP: Nói một cách lâm li: về số phận con người. Tất cả chúng ta đều chết.

GS: Quá hiển nhiên.

MP: Không hề, thế mới nói! Ngày nay điều này hoàn toàn không hiển nhiên! Anh thử nhìn quanh mà xem. Chúng ta sống trong thế giới bị tước mất cái chết. Nó đã bị y học hóa, chúng ta chết trong các bệnh viện, giấm giúi và đầy xấu hổ. Chúng ta sống như thể không có tuổi già. Tôi không nhớ nổi một tác phẩm nghệ thuật nào đề cập đến đề tài này một cách bi kịch có thể sánh được với tác phẩm của Kozyra. Những thứ kinh dị, Zombie, những xác chết sống được văn hóa đại chúng ưa thích đến thế so với nó chỉ là trò trẻ con.

GS: Đó thật sự là tác phẩm tầm cỡ quốc tế à?

MP: Đúng. Đó là một tác phẩm hoàn hảo.

GS: Làm sao bà nhận biết được một tác phẩm hay?

MP: Như mọi người thôi: nó làm tôi xúc động hay không. Thế anh nghĩ tôi đi khắp bảo tàng và hành xác à? Ngược lại. Là trực giác vô tư thuần khiết. Một tác phẩm nghệ thuật hay khi tôi khó nói thành lời. Không thể dùng lý trí phân tích được. Không thể kể về nó được. Bởi vì cảm xúc xuất hiện xâm chiếm tôi mạnh mẽ tới mức trong khoảnh khắc tôi xóa bỏ hết toàn bộ học thức và sự tiếp thu mang tính phê bình. Khi tôi nhìn ngắm thứ gì đó và không còn là phê bình gia nghệ thuật nữa, khi đó tôi thấy rằng mình đang tiếp xúc với nghệ thuật thực thụ.

GS: Nếu đã nhìn thấy mọi thứ rồi thì khó có được niềm thích thú ấy

MP: Khó.

GS: Bà có hay thấy thích không?

MP: Ít. Tôi là người lạc quan, nhưng không phải là người nhiệt tình.

GS: Trong vòng 23 năm của nước Ba Lan độc lập thì được mấy lần?

MP: Vài lần. „Nghi lễ mùa Xuân” của Kozyra. Tranh của Tarasewicz, nhất là những bức được trưng bày chòi ra khỏi khung, bê tông màu đổ ra cầu thang và tường phòng trưng bày. Tranh của Jarosław Modzelewski.

GS: Bức nào?

MP: Ví dụ con thuyền không người neo bên bờ. Con thuyền của Charon đang chờ. Chờ tôi.

GS: Lại là về cái chết.

MP: Không có gì khác đáng nói, thật đấy.

Nếu đã là nói chuyện nghiêm túc thế này, thì tôi tin rằng nghệ thuật là hành động của con người cho phép thoát khỏi thế tục để hướng đến siêu hình. Tôi đứng trước bức tranh của Modzelewski và cứ muốn ngắm mãi. Ngắm mãi và ngắm mãi. Chỉ cần được yên tĩnh thôi.

GS: Cảm xúc thế nào?

MP: Cam chịu số phận. Khác với trường hợp „Nghi lễ mùa Xuân” - đó là một kiểu sốc.

(Con thuyền bên bờ, tranh Jarosław Modzelewski)

GS: Các nghệ sỹ đương đại Ba Lan muốn cho chúng ta xem gì?

MP: Cơ thể và sự mục ruỗng của nó. Các cơ thể già nua, tàn tật, ốm yếu, bệnh hoạn, thương tích trước đây chưa được nghệ thuật mở cửa. „Nhà tắm nữ” của Kozyra, „Cuộc đi dạo” của Żmijewski. „Những nghi lễ thầm kín” của Libera.

GS: Trong phim này Libera chăm sóc người bà của mình, thay tã, rửa ráy, lau dọn. Các nghệ sỹ Ba Lan cho chúng ta xem những thứ ấy để làm gì?

MP: Bởi đó là sự thật về thân phận con người.

GS: Cái đẹp của nghệ thuật là thế à?

MP: Nghệ thuật không ngừng hướng tới ba lý tưởng của Platon: chân, thiện, mỹ. Điều cốt yếu của tam giác này là các giá trị này liên kết chặt chẽ với nhau. Nếu điều gì đó chân thực thì nó cũng đẹp và thiện.

GS: Bà tin điều đó chứ?

MP: Tôi tin. Cơ thể già nua là chân thực, và do đó đẹp. Chỉ có điều chúng ta sống trong áp lực khủng khiếp của những cơ thể không tồn tại và không hiện thực. Không ai trông như trong Photoshop cả. Điều này quá rõ ràng, nhưng nhắc lại mãi vẫn không đủ – chúng ta trưng ra bệnh tật, sự già nua, cái chết, những thứ không nằm trong tinh thần của các pa-nô, quảng cáo và văn hóa đám đông. Nghệ thuật nhắc chúng ta nhớ đến những điều tàn bạo này.

GS: Vậy là cuối cùng chúng ta cũng biết được tại sao mọi người không đi xem nhũng thứ đó: họ xem những thứ đau xót ấy làm gì?

MP: Nếu người ta chỉ trông đợi ở nghệ thuật sự vui thích và an ủi – họ có quyền làm vậy. Một trong những chức năng quan trọng của nghệ thuật là consolatio – an ủi.

GS: Thế thứ nghệ thuật kia có an ủi bà không?

MP: Có. Bởi vì chính những cô xinh đẹp trên pa-nô mới hành hạ tôi. Đó không phải là cuộc sống thật. Đó là ảo giác, thứ ảo giác gây hại, lừa dối và hạ thấp người khác.

GS: Chúng ta sống trong một thế giới kỳ cục. Ta nhìn ngắm sự thật đáng tiếc trong các phòng trưng bày, sau đó bước ra ngoài và cần mẫn cười bằng những đôi môi tô son. Ngược lại với trước đây.

MP: Định nghĩa cổ của Aristoteles về nghệ thuật nói đến ba cách mô phỏng hiện thực. Thứ nhất, có thể mổ phỏng như nó vốn thế. Đó là lãnh địa của các nghệ sỹ duy thực. Thứ hai, có thể mô phỏng hiện thực tốt hơn là nó vốn thế, đó là nhiệm vụ quan trọng của nghệ thuật châu Âu từ thời Phục hưng. Cách mô phỏng thứ ba là thể hiện hiện thực tệ hơn là nó vốn thế. Mọi sự bóp méo, làm biến dạng, xuyên tạc nằm ở đây. Định nghĩa kinh điển không có tình huống thứ tư – cuộc sống trong hiện thực đã được tô hồng, mà nghệ thuật phải lột đi lớp son.

GS: Những gì của nền nghệ thuật chúng ta sẽ còn lưu lại?

MP: Không nhiều. Như mọi khi.

GS: Không nhiều là những gì?

MP: Tôi đã nói đến vài thứ rồi đấy: „Nghi lễ mùa Xuân” của Kozyra. „Mắt trả mắt” của Żmijewski. „Bài hát Ba Lan” của ông chắc chắn cũng vậy.(...)

GS: Còn gì nữa?

MP: Pawlak. Ví dụ bức tranh „Người Ba Lan làm quốc kỳ” của ông.

GS: Sasnal?

MP: Tôi không phải là người hâm mộ ông ấy.

GS: Ông ấy rất tuyệt.

MP: Chắc chắn là lương thiện. Mặc dù thành công về mặt thương mại – dù sao thì ông cũng là nghệ sỹ Ba Lan đắt giá nhất – ông vẫn thực hành nghệ thuật của mình một cách lương thiện, không biến thành nhà sản xuất. Tôi nghĩ ông cảm thấy rất khó khăn trong vai trò nghệ sỹ nổi danh.

GS: Có gì nữa không?

MP: „Dương bản” của Libera. Nghệ sỹ chọn một số bức ảnh gốc – các hình tượng của truyền thông thế kỷ XX đã đi vào tâm thức đại chúng. Em bé Việt Nam bị bỏng bom napal đang chạy trốn, Che Guevara bị bắn nằm trên cáng, các tù nhân trại tập trung sau hàng rào dây thép gai. Libera chụp các người mẫu y hệt như thế và làm các „dương bản” mới cho những bức ảnh đó. Thật rúng động.

GS: Bức ảnh nào gây rúng động nhất?

MP: Ảnh trại tập trung.

GS: Tôi cũng nghĩ vậy. Tôi đã đứng chết lặng.

MP: Tôi cũng thế.

GS: Nhưng tôi không biết tại sao.

MP: Tôi cũng không biết. Nghệ thuật là thế, người ta không biết.

( bức ảnh trong tác phẩm Dương bản của Zbigniew Libera)

GS: Bà nói chút gì đó về bức ảnh này đi.

MP: Chúng ta nhìn thấy bức ảnh quen thuộc trong sách giáo khoa chụp các tù nhân trại tập trung, chỉ là đột nhiên có gì đó không ổn ở đây. Những người này trông như khách trọ vui vẻ của các viện an dưỡng, áo tù được thay bằng sọc áo pijama, thay vì thép gai thì chúng ta nhìn thấy những sợi dây được gắn lên đó thứ trang trí rẻ tiền nhất – dây thường xuân nhựa.

GS: Theo bà thì nó nói về cái gì?

MP: Về thế giới vui vẻ dối lừa, hồng hào như một lò sát sinh vào buổi sáng. Những người đứng sau các sợi dây cười cần mẫn vào ống kính. Đây không còn là những bộ xương bọc da sống mà chúng ta biết đến trong bức ảnh gốc. Nhưng vẫn có một thứ còn lại, đó là họ luôn đứng ở sau một cái hàng rào.

GS: Hàng rào với những dây thường xuân bằng nhựa.

MP: Phải. Chính là chúng ta đang đứng đó.

----------

Chú thích:

1. Họa sỹ Ba Lan thế kỷ XIX nổi tiếng với các bức tranh lịch sử

2. Tên một làng ở miền Trung Ba Lan, có Thánh đường Đức Mẹ – một trong những nhà thở tráng lệ nhất thế giới

3.Thời kỳ của chủ nghĩa hiện đại trong văn học, âm nhạc và nghệ thuật Ba Lan, kéo dài từ 1891 đến 1918, chủ trương phản kháng lại chủ nghĩa thực chứng, không tin tưởng vào trật tự thế giới cũ, đề cao sự vượt trội của nghệ sỹ tới tầm vóc tiên tri, đòi tự do và tách nghệ thuật khỏi di sản văn hóa, ảnh hưởng triết học Schopenhauer, Nietzch và Bergson.

4.Tên bức tranh nổi tiếng nhất của Matejko